رعایت نکات فنی در بهره برداری از گیاهان دارویی

کاربر 21کاربر 21
376 بازدید
رعایت نکات فنی در بهره برداری از گیاهان دارویی

بهره برداری از گیاهان دارویی و جمع آوری و چیدن اعضای مفید آن ها نظیر برگ، گل، میوه و غیره باید در یک زمان معین و مشخص از سال که بستگی به نوع گیاه دارد، انجام گیرد به علاوه این کار باید در نهایت دقت و با وسایلی که عمل جمع آوری را سهل تر می نماید صورت پذیرد تا مثلا ریشه ضخیم یک گیاه مشخص، به علت به کار نبردن وسیله مخصوص، به طور ناقص از زمین خارج نگردیده پس از خشک شدن به صورت نامرغوب درنیاید.

خلاصه با توجه به این که اگر کالایی سالم و مرغوب به بازارهای دارویی عرضه شود، مورد توجه قرار خواهد گرفت، باید زمان جمع آوری طوری انتخاب شود تا نتیجه مطلوب از آن به دست آید. در بهره برداری از گیاهان دارویی، همواره باید به این نکته مهم توجه گردد که اگر مقادیر کمی از عضو مفید یک گیاه دارویی با رعایت دقت تهیه شود، به مراتب بهتر از آن است که عضو همان گیاه، به مقادیر زیاد ولی به صورت نامرغوب به دست آید. زیرا در صورت اخير، عضو جمع آوری شده، قابلیت فروش را نداشته جز ضرر نتیجه ای حاصل نخواهد شد.

اصولا در جمع آوری اعضا مفید گیاهان دارویی باید با رعایت نکات فنی صورت گیرد و در یک زمان مناسب و مساعد صورت گیرد یعنی مواقعی باید برای این کار انتخاب گردد که هوا بارانی و نامساعد و حتی دارای مه نباشد زیرا در این قبیل مواقع، اعضای هوایی گیاه به علت خیس بودن، پس از جمع آوری به اشکال خشک می شوند و به علاوه پس از خشک شدن نیز ممکن است رنگ طبیعی خود را از دست داده، معمولا به رنگ تیره و به صورت غیر قابل استفاده درآیند.

در رعایت نکات فنی در بهره برداری از گیاهان دارویی ، در ایام بارانی و صبح خیلی زود که اعضای گیاه از شبنم پوشیده می گردد نباید اقدام به چیدن اعضا هوایی گیاه نمود و هم چنین بهتر است که از انجام این عمل حتی در هنگام غروب نیز خودداری شود، که آن نیز بر حسب فصول مختلف سال و منطقه بهره برداری که در نواحی استوایی و یا معتدله باشد، فرق می نماید. در هر حال همواره باید به این نکته توجه داشت که محصولی که در تابستان و پاییز از گیاهان به دست می آید غالبا مرغوب تر است و به علاوه سهل تر از محصول دو فصل دیگر، خشک می گردد.

مناسب ترین موقع بهره برداری از گیاهان دارویی مخصوصا اعضای هوایی آن ها فصول گرم و غیر بارانی ذکر شده

با آن که مناسب ترین موقع بهره برداری از گیاهان دارویی مخصوصا در مواقعی که چیدن اعضا هوایی گیاهان مورد نظر باشد، فصول گرم و غیر بارانی ذکر شده است اما در برخی نواحی به ناچار از روزهای بارانی نیز استفاده به عمل می آید زیرا در مناطق مرطوب ساحلی، غالب روزها یا بارانی و یا فضا پوشیده از مه غلیظ می باشد و اگر بهره برداری به تاخیر افتد ممکن است عضو دارویی گیاه به صورت غیر قابل استفاده درآید. بدیهی است در این گونه مناطق، اشکال خشک کردن گیاهان، بیشتر از نواحی خشک و حاره است و اگر در این عمل نیز، نهایت دقت به عمل نیاید، نتیجه ای به دست نخواهد آمد.

در امر رعایت نکات فنی ، نکته قابل توجه که در امر بهره برداری آن است که این عمل در یک زمان معین و مشخص انجام گیرد زیرا چنان که می دانیم اعضای مفید عده زیادی از گیاهان دارویی در یک زمان معین دارای حداکثر ماده موثر می شوند و اگر در آن موقع، اقدام به این عمل نگردد، اعضای به دست آمده دارای مقادیر کمی از ماده موثر و حتى فاقد آن خواهند بود. از این جهت ایام مساعد و مناسب را باید طوری انتخاب نمود که خارج از زمان برداشت محصول نباشد مثلا اگر برگ گیاهی در ماه خرداد دارای حداکثر ماده موثر می شود، باید روزهایی از همین ماه را که مساعد و غیر بارانی است برای چیدن برگ گیاه مذکور انتخاب نمود.

اعضای مختلف گیاهان دارویی چنان که به تفاوت و به تناسب نوع گیاه ممکن است قبل و یا بعد از ظاهر شدن گل، دارای ارزش دارویی باشند از این جهت به تفاوت، در نوع معینی از گیاه ممکن است سرشاخه گل دار و در نوع دیگری، شاخه های جوان قبل از ظاهر شدن گل، از نظر بهره برداری مورد استفاده قرار گیرد، چنان که در غالب گیاهان تیره گل مینا، کاپیتول های شکفته و در نوع دیگری از آن ها مانند سمن کنترا، کاپیتول های ناشکفته را باید با دقت از گیاه جدا نمود.

با توجه به بهره برداری از گیاهان دارویی ، برگ داتورا را در سال اول و قبل از شکفتن گل ها ولی برگ دیژیتال را در سال دوم، از گیاه می چینند زیرا چنان که اشاره کردیم، برگ گیاهان مذکور در زمانی که ذکر شد دارای اثر درمانی بیشتر می باشند. پس زمان مخصوص برداشت محصول را که دارای اهمیت خاص است باید همیشه در نظر گرفت و اعضای مفید و درمانی گیاهان دارویی مختلف را دقیقا در همان زمان معین چید.

برگ دیژیتال را در سال دوم با رعایت اصول فنی از گیاه می چینند

موضوع دیگر آن که گیاهان مختلف در زمان های متفاوت، دارای گل می شوند چنان که در انواع پامچال، گل ها در اوایل بهار ولی در Lythrum Salicaria، گل ها در اواخر تابستان ظاهر می شود. بهره برداری از گیاهان دارویی با رعایت نکات فنی ، یک زمان معین، نمی تواند اختصاص به چیدن گل ها یا سرشاخه گل دار گیاهان دارویی پیدا نماید.

در مقابل گیاهان مذکور، عده ای نیز وجود دارند که مثلا برگ آن ها را می توان در هر زمانی به طور دلخواه جمع آوری کرد مانند Viscum album که گی نامیده می شود. در گیاه اخیر نیز اگر زمان جمع آوری برگ رعایت گردد، جنس مرغوب تر به بازارها عرضه می گردد زیرا برگ این گیاه اگر در اواخر پاییز چیده شود، ارزش درمانی آن بیشتر خواهد بود.

برای رعایت نکات فنی در بهره برداری از گیاهان دارویی و برای جلوگیری از وقوع هر گونه اشتباه بهتر است همیشه یک جدول، راهنما در اختیار موسسات باشد تا اعضای مفید گیاهان دارویی، بدون اشتباه و در زمانی که در آن جدول تعیین گردیده، چیده شوند. با مراجعه به جدول به خوبی مشخص می گردد که مثلا Senecio vulgaris، قبل از ظاهر شدن گل چیده می شود ولی برگ های Digitalis purpurea در سال دوم باید از گیاه چیده شود. معمولا به استثنای عده ای از گیاهان که جمع آوری آن ها تابع شرایط خاصی می باشد، اعضای مختلف بقیه انواع را در مواقع زیر جمع آوری می نمایند.

بهره برداری از گیاهان دارویی و اعضای مختلف آن ها در زمان مناسب

بهره برداری از گیاهان دارویی و اعضای مختلف آن ها در زمان مناسب

ا- رعایت نکات ‌فنی در بهره برداری از گل گیاهان

در عمل بهره برداری از گیاهان دارویی با رعایت نکات فنی ، گل ها معمولا در زمانی که عمل آمیزش آن ها در شرف انجام شدن است یعنی قبل از شکفته شدن کامل، جمع آوری می شود زیرا اگر انجام این عمل به تاخیر افتد، رنگ گل ها زایل شده، بوی مخصوص آن ها نیز کاهش حاصل می کند به علاوه گلبرگ ها، به علت شکفته شدن کامل گل، از آن جدا می شوند. بنفشه معطر و بنفشه سه رنگ، به خلاف آن چه که ذکر شد، پس از شکفتن کامل گل و تحت شرایط خاص جمع آوری می گردند.

در برخی از گیاهان نظیر Arnica montana ،Artemisia vlgaris ،Rosa gallica، انواع تمشک، Grataegus oxyacantha و غیره، گل ها در زمانی که هنوز به صورت غنچه ناشکفته اند چیده می شوند زیرا در غیر این صورت، پس از خشک شدن، خرد شده به صورت غیرقابل مصرف در می آیند.

سرشاخه گل دار برخی دیگر از گیاهان نیز به حالتی که گل ها به صورت غنچه جوان هستند چیده می شود. در مورد اخیر، غالبا شکفتن کامل گل ها در طی مراحل تدریجی خشک شدن، انجام می گیرد به طوری که پس از خشک شدن، معمولا گل ها به صورت شکفته در می آیند. در بهره برداری از گیاهان دارویی ، سرشاخه گل دار برخی از گیاهان معطر و اسانس دار مانند آویشن، زوفا، ریحان و برخی دیگر از انواع این تیره هنگامی که گل های آن ها در شرف شکفته شدن کامل می باشند، با رعایت نکات فنی جمع آوری می شوند.

۲- رعایت نکات فنی در بهره برداری از گیاه کامل

رعایت نکات فنی در بهره برداری از گیاه کامل

گیاهان کامل با ریشه و یا بدون ریشه، در صورتی که به حالت بدون گل مصرف دارویی داشته باشند، کمی قبل از ظاهر شدن گل چیده می شوند.

۳- رعایت نکات فنی در بهره برداری از برگ گیاهان

برگ گیاهان علفی یک ساله، با رعایت نکات فنی ، کمی قبل از ظاهر شدن گل یعنی پس از آن که رشد کامل حاصل نمود، چیده می شود. برگ درختان دارویی مانند درخت زبان گنجشک، درخت گردو، انواع تمشک و غیره، از زمان ظاهر شدن گل تا رسیدن کامل میوه، چیده می شود ولی در هر حال باید مواظب بود که انجام این عمل زیاد به تاخیر نیافتد تا منجر به سقوط برگ از درخت گردد.

برگ های بدون اسانس را در صورتی که دارای پهنک بزرگ باشند و به علاوه به سهولت از شاخه ها جدا گردند کمی قبل از ظاهر شدن گل ولی برگ های معطر گیاهان اسانس دار را در زمان گل دادن می چینند. باید توجه داشت که برگ های قاعده ساقه گیاهان علفی را که معمولا فاقد رنگ و بوی طبیعی می باشند و به علاوه بر اثر تماس و یا مجاورت با سطح زمین، آلودگی های مختلف پیدا می نمایند، نباید جمع آوری کرد. ساقه برگ دار گیاهان علفی، پس از رشد کامل برگ ها و کمی قبل از شکفته شدن گل ها جمع آوری می گردد.

۴- رعایت نکات ‌فنی در بهره برداری از جوانه ها

رعایت نکات ‌فنی در بهره برداری از جوانه ها

جوانه کاج و جوانه Populus nigra (شالک)، تحت شرایط خاصی و با رعایت نکات فنی چیده می شود. اصولا جوانه ها را در مواقعی که جریان شیره گیاهی آغاز می شود یعنی قبل از شکفتن، می چینند زیرا ضمن خشک شدن، شکفتگی حاصل نموده، باز می گردند.

۵- رعایت نکات فنی در بهره برداری از پوست، ریشه و ساقه گیاهان

در امر بهره برداری از گیاهان دارویی با رعایت اصول فنی ، پوست گیاهان را در صورتی که فاقد مواد رزینی باشد در پاییز و پس از سقوط برگ و یا در بهار قبل از ظاهر شدن برگ، از شاخه ها و ریشه جدا می کنند. معمولا پوست ساقه و ریشه های نسبتا مسن، ارزش بیشتری دارند. پوست ریشه و ساقه گیاهان را اگر دارای مواد رزینی باشند، در بهار یعنی هنگام شروع جریان شیره گیاهی، از قسمت چوبی جدا می سازند.

۶- رعایت نکات ‌فنی در بهره برداری از ریشه گیاهان

رعایت نکات فنی در بهره برداری از ریشه گیاهان دارویی

در بهره برداری از گیاهان دارویی ، ریشه گیاهان علفی یک ساله در فاصله ماه های شهریور تا اوایل اسفند ولی ریشه گیاهان دو ساله نظير Cynoglossum officinale ،Rumex obtusifolius ،Arctium lappa، در پاییز پس از سقوط برگ و یا در زمستان یعنی در آخر سال اول جمع آوری می شود. ریشه گیاهان علفی چند ساله مانند Saponaria officinalis ،Gentinan lutea و Althaea officinalis ، در پاییز یا در زمستان سال های دوم و سوم، با رعایت اصول فنی جمع آوری می گردد زیرا اگر دیرتر اقدام به این عمل شود، ریشه ها، سخت و غیر قابل استفاده خواهند شد.

در بهره برداری از ریشه گیاهان همواره باید توجه داشت که انواع سخت و چوبی شده و یا تیره رنگ و هم چنین انواع فاسد و توخالی آن ها جمع آوری نشود. ریشه درختچه ها و درختان دارویی مانند درخت انار را در پاییز یا زمستان از زمین خارج می کنند.

معمولا ریشه هایی که پوست آن ها مصارف دارویی دارد باید زمانی که قسمت مرکزی ریشه، نمو حاصل نموده و سخت شده است چیده شوند به علاوه باید ریشه گیاه در مرحله ای باشد که پوست آن نمو کافی پیدا نموده، جدا کردن آن از قسمت سخت و چوبی مقدور گردد.

٧- رعایت نکات فنی در بهره برداری از پیاز گیاهان

رعایت نکات فنی در بهره برداری از پیاز گیاهان

پیازها را در پاییز ، کمی پس از خاتمه گل دادن و ظاهر شدن میوه، جمع آوری می نمایند اما پیاز کلشیک از این قاعده مستثنی است.

۸- رعایت نکات فنی در بهره برداری از میوه های آب دار

میوه های آب دار اگر به حالت تازه مصرف داشته باشند هنگامی چیده می شوند که دارای حداکثر شیره باشند، در غیر این صورت یعنی اگر میوه آب دار به حالت خشک شده مورد تقاضا باشد باید پس از رسیدن کامل میوه، اقدام به چیدن آن نمود، به استثنای انواعی از آن ها که پس از رسیدن کامل به علت دارا شدن شیره چسبناک ضایع می گردند.

۹- رعایت نکات فنی در بهره برداری از میوه های خشک

رعایت نکات فنی در بهره برداری از میوه های خشک مانند پوشینه خشخاش

میوه های خشک نظیر پوشینه خشخاش (گرز خشخاش)، قبل از خارج شدن دانه از آن ها و میوه های اسانس دار مانند رازیانه، انیس، آنژلیک، گشنیز، شوکران و غیره که به غلط دانه خوانده می شوند، به حالت کاملا خشک چیده می شوند. در موارد اخیر، سرشاخه میوه دار گیاه را قطع کره بر روی پارچه ای تمیز و سفید رنگ تکان می دهند تا میوه ها از شاخه ها جدا گردند.

همیشه در بهره برداری از انواع وحشی گیاهان دارویی باید آن هایی را انتخاب نمود که بیشتر در دسترس قرار دارند زیرا به دست آوردن انواعی که در نواحی دور دست و پانتاما صعب العبور مناطق کوهستانی می رویند، به هیچ وجه مقرون به صرفه نیست، مگر آن که گاه مورد نظر، ارزش درمانی داشته و در بازارهای دارویی به بهای قابل ملاحظه به فروش برسد و به علاوه به حد فراوان در منطقه ای یافت شود تا بهره برداری از آن، سود کافی عاید نماید.

پس اگر ضمن بررسی گیاهان یک منطقه، به نوعی گیاه دارویی کم مصرف مانند Taniacctum vulgare برخورد نمودیم و در یک منطقه دور دست یا کوهستانی نیز به نوعی مشابه آن و حتی با ارزش بیشتر مواجه شدیم باید بهره برداری از گیاه اول را که به سهولت به دست می آید، بر نوع دوم ترجیح دهیم.

اگر اعضای گیاهان دارویی به دو صورت متفاوت در بازارهای دارویی، مصرف داشته باشد همیشه باید آن را به صورتی که سهل تر تهیه می شود، به بازارها عرضه نمود مانند آن که اگر گل یا برگ گیاهی به دو صورت، یکی جدا شده از ساقه و دیگری به شکل ساقه برگ دار یا گل دار مصرف فروش داشته باشد و یا اگر گل های گیاهی به حالت های کامل یا عاری از دمگل، مورد توجه باشد، باید آن ها را به صورتی که در ازای زحمت کم تری حاصل می شوند، در معرض استفاده قرار داد.

بهره برداری از گیاهان دارویی نادر در وحله دوم مانند  Taniacctum vulgare

یعنی سرشاخه گل دار یا برگ دار را بر گل ها یا برگ های جدا شده از ساقه و هم چنین برگ ها و گل های کامل را بر برگ ها و گل های عاری از دمبرگ یا دمگل ترجیح داد، زیرا جدا کردن برگ یا گل از ساقه و هم چنین عاری نمودن برگ ها و گل ها از دمبرگ و دمگل، کاری نسبتا دشوار است و به علاوه مخارجی صرف انجام آن می گردد، ولی همواره باید به این امر توجه کامل داشت که هر برگ یا گلی را نمی توان به طور دلخواه، بدون جدا کردن از ساقه یعنی به صورت ساقه برگ دار و گل دار، عرضه نمود زیرا مثلا برگ دیژیتال باید حتما به صورت جدا شده از ساقه عرضه شود.

اصولا فروش گلبرگ یا گل به صورت شاخه های برگ دار یا گل دار نه تنها از این نظر که جدا کردن آن ها از ساقه، مستلزم وقت زیاد است به صرفه نزدیک تر می باشد بلکه خشک کردن اعضا مذکور به صورت جدا شده از ساقه، همیشه مشکل تر از ساقه های حامل برگ یا گل انجام می گیرد به علاوه برگ گیاهانی مانند درخت گردو، دارای دمبرگ ضخیم با وزن نستبا زیاد است و اگر به صورت عاری از دمبرگ درآید، از هر جهت مقرون به صرفه نخواهد بود، مخصوصا اگر اختلاف قیمت فاحشی، بین دو نوع برگ کامل و عاری از دمبرگ وجود نداشته باشد تا جبران مخارج جدا کردن آن ها را از ساقه گیاه بنماید.

اگر در منطقه بهره برداری، درختانی نظیر درخت گردو، درخت زبان گنجشک، درخت شاه بلوط و غیره که برگ های آن ها مصارف دارویی دارند موجود باشد، باید ابتدا از درخت گردو و سپس از درخت زبان گنجشک و بعد از درخت شاه بلوط استفاده به عمل آورد زیرا برگ درخت اخیر با آن که سریع تر از برگ دو درخت دیگر، خشک می شود چون مصرف فروش کم تری دارد باید در درجه دوم اهمیت قرار گیرد.

اگر در ناحیه ای به مقدار زیاد از گیاهان دارویی نظير Hypericum perforatum ،Lythrum Salicaria ،Achillea millefolium و غیره که عموما دارای جثه بزرگ هستند، موجود باشد باید بهره برداری از آن ها، بر انواع کوچک و علفی که از نظر اهمیت در همان ردیف باشند، ترجیح داده شود زیرا جمع آوری و خشک کردن گیاهان کوچک و علفی همیشه وقت لازم دارد و به علاوه، مخارج زیاد تری باید صرف آن ها گردد فقط موقعی باید اقدام به بهره برداری از آن ها شود که انواعی از آن ها به علت دارا بودن مواد موثر و ارزش درمانی زیاد، مورد توجه بازارهای دارویی قرار می گیرند.

بهره برداری از گیاهان دارویی مانند درخت شاه بلوط که مصارف دارویی دارند

در این جا ذکر مجدد این نکته ضروری است که چون همیشه همراه با یک گیاه دارویی پر ارزش می توان مقادیری از گیاهان کم ارزش را به فروش رسانید، لذا باید با همه مشکلاتی که جمع آوری و خشک کردن گیاهان دارویی ارزنده همراه دارند، حتی المقدور اقدام به بهره برداری از آن ها شود. در جمع آوری انواع وحشی گیاهان دارویی یک منطقه همواره بهتر است رعایت نکات زیر به عمل آید:

١- هرگز نباید کلیه گیاهان خود روی یک ناحیه را جمع آوری کرد بلکه باید تعداد کمی از پایه های سالم گیاه را در همان ناحیه باقی گذارد تا با ایجاد دانه و پراکنده شدن آن ها توسط باد و عوامل طبیعی دیگر، موجبات از بین رفتن گیاهان مفید و دارویی یک ناحیه فراهم نشود.

۲- جمع آوری گیاهان وحشی یک ناحیه نباید به طور متوالی در هر سال انجام گیرد و این عمل مخصوصا در مورد گیاهان پایا و پیاز دار رعایت گردد تا با این عمل، گیاهان مفید منطقه بهره برداری از بین نروند.

۳- در بهره برداری از گیاهان چند ساله ای که پیاز یا ساقه زیرزمینی دارند اگر اعضای اخیر آن ها فاقد ارزش درمانی باشد نباید با کندن گیاه از زمین، این اعضا را که باعث به وجود آوردن یک گیاه جدید در سال بعد می گردند، از درون خاک خارج کرد و اگر تصادفا و یا بر اثر بی احتیاطی، پیاز یک گیاه چند ساله از زمین خارج شد باید آن را مجددا در همان ناحیه، داخل خاک کرد تا با موجود بودن پیاز در زمین، از پیدایش یک پایه جدید، جلوگیری به عمل نیاید.

۴- چیدن برگ، گل و یا شاخه های جوان درختان و یا درختچه ها باید به نحوی صورت گیرد که درخت یا درختچه، آسیب نبیند و بتواند به زندگی خود ادامه دهد.

دسته بندی گیاهان دارویی
اشتراک گذاری

نوشته های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+926 محصولات
+1647 سفارشات تکمیل شده
+2187 کاربران
+4751 مطالب وبلاگ
سبد خرید

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ورود به سایت