رقص زنبوران

کاربر ۱۰کاربر ۱۰
1,330 بازدید
رقص زنبوران

زبان رقص زنبوران (The Dance Language)

احتمالا یکی از جذاب ترین جنبه های زیست شناسی زنبور عسل، رقص زنبوران کارگر در کندو است که به منظور آگاه سازی زنبوران دیگر از محل غذا در منطقه انجام می شود. اساسا دو نوع رقص وجود دارد: (۱) رقص دایره ای ۱ (۲) رقص ارتعاش شکم.

هر دو نوع رقص شامل حرکات فیزیکی موزونی است که پیام های بسیار قطعی و مشخصی را می رسانند. شگفت آور ترین موضوع درباره رقص زنبورعسل این است که ما می توانیم آن را بفهمیم، ولی نمی دانیم که چگونه زنبور عسل چنین کاری را انجام می دهد.

نتایج تحقیقاتی که در سال ۱۹۷۱ منتشر شد نشان می‌دهد که زنبوران کارگر باید چندین مرتبه رقص زنبوران کاوشگر را ملاحظه کنند تا پیام رقص را درک و دریافت کنند.

البته لزوما تمام زنبوران کارگری که رقص زنبوران کاوشگر را ملاحظه می کنند و کندو را به قصد محل منبع غذا و به آدرس موجود در پیام رقص ترک می کنند، موفق به یافتن محل غذا نمی شوند، زیرا برخی از آنها علی رغم گرفتن آدرس، راه را اشتباهی می روند.

حال چرا این اتفاق می‌افتد؟ آیا زنبور کاوشگر عملیات رقص را به وضوح انجام نداده است؟ آیا این تعداد از زنبوران همچون برخی از شاگردان تنبل، کند حافظه یا بازیگوش هستند و در هنگام رقص به درستی پیام را درک نکرده یا حواسشان جای دیگری بوده است؟ و یا به علت کله شقی عمدا توجهی به پیام رقص نکرده و راهشان را خود انتخاب می کنند؟

رقص زنبوران

ما در این مورد هیچ نمیدانیم، ولی هر دلیلی داشته باشد، پیش گرفتن راهی غیر از آن چه که در پیام رقص به زنبوران منتقل می شود، به نفع کلنی است، زیرا بیشتر افراد کلنی پیام رقص را به خوبی دریافته و راه درست محل غذا را در پیش می گیرند، اما آن تعداد معدود که گم می شوند یا عمدا به راه های دیگر می روند، احتمالا در مسیر خود به منابع دیگر غذا برمی خورند که این منابع ممکن است پس از اتمام منابع کشف شده، در آینده مورد استفاده کلنی قرار گیرند.

به طور مثال، اگر در جنوب کندو یک مزرعه گل اسپرس در حال گل دادن باشد، خوب است که همه زنبورها به آن سمت پرواز کرده و هر چه بیشتر و سریع تر شهدها را به کندو بیاورند، ولی بهتر است تعدادی از زنبورها هم به سمت شمال، شرق یا غرب کندو راهی شوند تا در آن جهات نیز منابع غذا شناسایی شود. در واقع عمل خودسرانه یا اشتباه این دسته از زنبورها در بیشتر مواقع نفع زیادی برای کلنی دارد.

تحقیق روی زبان رقص زنبورعسل توسط پروفسور کارل ون فریش و دستیارانش انجام شد؛ وی از سال ۱۹۱۴ کار با زنبورعسل را آغاز کرد و در اواخر دهه ۱۹۴۰ به راز رقص زنبورها پی برد.

آزمایش های اصلی ون فریش در سالیان بعد توسط برخی از محققین و زنبورداران علاقه‌مند تکرار شد و هم اکنون در آزمایشگاه‌های مختلف برای نشان دادن شکلی و ارتباطات جانوری مورد استفاده قرار می گیرد.

زبان رقص زنبوران

زنبور کاوشگر برای رساندن اطلاعاتی درباره منابع غذایی موجود در مزرعه به زنبورهای دیگر، تنها از حرکات فیزیکی بدن خود استفاده می کند تا بتواند از کندو، نیروی تازه نفس بگیرد.

زنبور کاوشگری که به منبعی غنی از شهد دست یافته باشد، هنگام انجام رقص در کندو، مرتبا توقف کرده و مقداری از طعم شهد را به زنبوران مشتاق می چشاند. باانجام این کار زنبوران مزبور می توانند میزان قند شهد و نیز عطر و بوی آن را تشخیص داده و برای رفتن به دنبال آن منبع غذایی تصمیم قطعی خود را بگیرند.

اگر منبع غذایی نزدیک کندو باشد، سطح خارجی بدن این زنبورها به بوی گل هایی که از آنها به جمع آوری شهد پرداخته اند آغشته و معطر شده و به راحتی قابل تشخیص خواهد بود.

در ایران رقص های مشابهی برای رساندن اطلاعاتی درباره گرده گل، بره موم و آب انجام می گیرد. این رقص ها زمانی اتفاق می افتد که در کندو به گرده بره موم یا آب نیاز باشد. وقتی کلنی‌های زنبور عسل تولید بچه می کنند، برای نشان دادن محل جدید کندو نیز چنین رقص هایی را انجام می دهند، ولی چگونه محل جدید کندویی که به خاطر آن رقص انجام گرفته است، به دیگر زنبورها نشان داده می شود، روشن نیست.

اما موضوع مشخص این است که پیام درست و دقیقی به زنبورهای موجود در یک بچه داده می شود، به طوری که آنها بدون تردید و تأمل، به طرف محل جدید کندو به پرواز در می آیند. ساده ترین رقص زنبورها، رقص دایره‌ای است.

رقص دایره‌ای ، برای زنبوران تازه نفس موجود در کندو به این مفهوم است که غذا در شعاع صد متری کندو است و آنها باید در خارج از کندو به جستجوی آن بپردازند. ون فریش این موضوع را با قرار دادن ظرف غذا در صد متری کندو و عادت دادن زنبوران کاوشگر به رفتن به سوی این ظروف ثابت کرد.

رقص دایره‌ای

در این آزمایش، زنبوران کاوشگری که به سمت این ظروف آمدند علامت گذاری شدند، به طوری که بعدا با زنبوران جدیدی که به سوی ظرف غذا می آیند، اشتباه نشوند.

بعد از مدتی تعلیم، ظرف اصلی برداشته شد و چهار ظرف شربت در چهار طرف کندو و به فاصله معینی از آن قرار داده شد. دراین حالت، چنانچه زنبورانی که به سوی این چهار ظرف می آیند، شمارش شوند، درخواهیم یافت که به سمت هر چهار ظرف تعداد تقریبا یکسانی زنبور آمده است. اما وقتی زنبوران کاوشگر رقص ارتعاش شکم را انجام دهند، چنین اتفاقی نمی افتد.

در آزمایش دیگر، هم در نزدیکی و هم در فاصله دور از یک کندو شربت گذاشته و پشت زنبورهایی که به هر یک از این دو منطقه آمدند، بارنگ علامتگذاری شد. آنگاه رفتار زنبورها پس از بازگشت به کندو مورد بررسی قرار گرفت.

هر دسته از زنبورها رقص مخصوصی انجام تمام زنبورهایی که از فاصله نزدیک آمده بودند، مشغول رقص دایره ای شدند و زنبورهای دسته دیگر که از فاصله دور برگشته بودند، رقص ارتعاش شکم می کردند.

بنابراین رقص دایره ای به زنبورها می فهماند که شهد یا شربت در نزدیکی کندو قرار دارد و با رقص ارتعاش شکم می فهمند که آن را در فاصله حدود ۱۰۰ متری یا دورتر باید جستجو کنند.

در برخی از نژادهای زنبور عسل، رقص حد وسط ا انجام می شود. در واقع این رقص مخلوطی از رقص دایره ای و رقص ارتعاش شکم است. چنین رقصی معمولا برای نشان دادن فواصل چهل تا صد متری کندو انجام می شود.

اما این رقص توسط ون فریش کشف نشد، زیرا نژاد زنبورهایی که به طور آزمایشی انتخاب کرده بود، این نوع رقص را انجام نمی دادند. تفاوت در رقصها، یک جور اختلاف بیولوژیکی را به نمایش می گذارد که در بین جانوران وجود دارد و ممکن است پژوهشگران را به اشتباه بیاندازد.

رقص ارتعاش

احتمالا جالب ترین رقص زنبوران ، رقص ارتعاش شکم است که به زنبوران درون کلنی می فهماند که غذا درچه جهت و فاصله ای از کندو قرار دارد. این رقص فوق العاده ساده است و احتمالا توسط هر فرد با استفاده از کندوی مشاهداتی قابل بررسی است.

در این رقص، زنبور کاوشگر نخست مسافتی را مستقیم طی می کند. سپس یک نیم دایره زده به محلی که از آنجا رقص را شروع کرده می رسد.

دوباره همان مسیر مستقیم قبلی را پیموده سپس یک نیم دایره دیگر، ولی این بار به سمت مخالف نیم دایره قبلی می زند و باز به محل شروع رقص می رسد و به همین طریق راه رفتن روی نیم دایره ها و خط مستقیم را چندین دقیقه ادامه می دهد.

در رقص دایره‌ای زنبور با قدم های سریع در یک دایره تنگ راه می رود و مرتب سمت دایره را عوض می کند. فرق دیگر بین رقص دایره ای و رقص ارتعاش شکم زنبور عسل در این است که در رقص ارتعاش شکم، زمانی که روی خط مستقیم راه می‌رود شکمش را چند بار و به شدت به راست و چپ می جنباند.

از روی میزان تندی رقص زنبوران کاوشگر، فاصله منبع غذایی از کندو تعیین می شود. به منظور اهداف آزمایشی، ون فریش، تعداد رقص های کامل انجام شده در مدت ۱۵ ثانیه را شمرد و روی نمودار آورد و نشان داد زمانی که منبع غذایی نزدیک کندو باشد، زنبورها بیشتر هیجان زده می شوند و سریع تر می رقصند. هنگامی که منبع غذایی در فواصل دورتری قرار داشته باشند، زنبوران کاوشگر آهسته تر می رقصند.

همان طور که انسان ممکن است جدیت و حرارت خود را با تندی حرکات و سخنش نشان دهد، ظاهرا زنبورهای عسل نیز حرارت و اشتیاق خود را برای نشان دادن میزان نزدیکی منبع غذایی با تند رقصیدن به نمایش می گذارند.

رقص ارتعاش شکم

همچنین به وضوح می توان دید که اگر دو زنبور پهلو به پهلوی هم برقصند به طوری که رقص یکی، حاکی از نزدیک بودن دیگری، حاکی از دورتر بودن منبع غذایی باشد، در این موقع زنبورا داخل کندو، بیشتر به طرف زنبوری که سریع تر می رقصد جلب می شوند.

ارتعاش شکم سمت شهد یا شربت را هم نشان می دهد و این همان جهتی است که هنگام رقص در آن مستقیم راه می رود. اگر رقص در بیرون از کندو و روی یک سطح افقی، مانند، تخته پرواز یا قابی که به صورت افقی قرار داده ایم انجام گیرد، زنبور عسل ازخورشید به عنوان قطب نما استفاده کرده و آن را ملاک قرار می دهد.

به این ترتیب که هرگاه مسیر پرواز زنبور از کندو به سمت محل شهد با گل ها با خورشید مثلا زاویه ای ۴۰ درجه در سمت چپش درست کند، زنبور نیز در هنگام رقص افقی همان زاویه را نشان خواهد داد؛ یعنی، قسمت مستقیم رقص آن یک زاویه ۴۵ درجه با خورشید درست خواهد کرد.

علاوه بر آن شان های داخل کندو همه به طور عمودی آویخته اند، در نتیجه نشان دادن سمت شهد یا شکوفه ها عملا برای زنبور رقاص غیرممکن است. در این جا زنبور دست به کاری جالب می زند که ما را در مقابل شعورش به تعجب وامیدارد.

زنبور در داخل کندو قوه جاذبه زمین را ماخذ قرار می دهد؛ یعنی، قطب نمای زنبور عسل در خارج از کندو خورشید و درون کندو قوه جاذبه زمین است. زاویه ای را هم که در خارج از کندو سمت پرواز با خورشید درست می کرد، برای راهنمایی زنبوران داخل کندو عین همان زاویه را نسبت به قوه جاذبه زمین ایجاد می کند.

 زنبوران داخل کندو

بنابراین اگر زنبوری روی شان عسل به سمت بالا برقصد، نشان می دهد که منبع غذایی در امتداد تابش خورشید است. اگر همان زنبور به سمت پایین شان برقصد، برای زنبوران درون کندو به این مفهوم است که باید خلاف جهت خورشید بروند تا به منبع غذایی برسند.

حال اگر زنبور رقص را از پایین به بالا با یک انحراف ۶۰ درجه از قوه جاذبه زمین عمود بر زمین به سمت چپ انجام دهد، معنایش این است که محل شهد در سمت چپ خطی قرار دارد که کندو را به خورشید وصل می کند.

آزمایش دیگری که توسط ون فریش روی رقص زنبوران و رقص ارتعاش شکم انجام شد، از این قرار است که پس از تعلیم زنبورها در یک مقطع زمانی مشخص، برای آمدن آنها به سوی یک منبع غذایی در مزرعه، یک سری ظروف غذا را در دو طرف منبع غذایی اولیه قرار داد و سپس شروع به شمارش زنبورهای جدیدی که در همه ظروف ظاهر شده بودند کرد.

وی دریافت که به طور کاملا آشکار تعداد زیادی از زنبوران به سوی ظرف سمت راست جلب شده، ولی تعداد معینی از آنها در طرف دیگری که زنبورهای کاوشگر تعلیم داده شده بودند رفتند.

حقیقت زنبورهایی که قادرند تحت چنین شرایطی منبع غذایی را بیابند اندک هستند، زیرا واضح است که اختلاف تعداد زنبورها در چیست. در شرایط معمولی، زنبور کاوشگر می رقصد تا انبوهی گلها یا درختانی که زنبوران درون کندو می توانند از آنها غذا جمع آوری کند نشان بدهد.

در حقیقت، زمانی که غذا به وفور در مزرعه وجود نداشته باشد، زنبور کاوش به طور کامل هیجان زده نمی شود تا بتواند رقص را تماما انجام دهد.

عامل دیگری که جدیت و حرارت رقص زنبوران کاوشگر را تحت تأثیر قرار می دهد، نحو برخورد زنبوران موجود در کندو در دریافت غذا از آنهاست. زنبوران مزرعه‌رو، خودشان قادر به قرار دادن شهد در حجره ها نبوده، بلکه آن را به زنبوران درون کند و می دهند تا آنها این کار را انجام دهند.

گاهی به دلیل وجود کار زیاد در کندو زنبور مزرعه‌رو نمی تواند زنبوری را بیابد تا شهد را به او تحویل بدهد. در این حالت زنبور مزرعه‌رو تمایل اندکی به رقصیدن از خود نشان می دهد و یا در مقطع زمانی کوتاهی این کار را  می‌کند.

در مورد گرده نیز این مطلب صادق است . اگر زنبور کاوشگر نتواند، حجره ای پیدا کند که در آن گرده را قرار دهد، برای نشان دادن منبع گرده، تمایل چندانی به رقصیدن از خود نشان نمی دهد.

دسته بندی پرورش زنبور عسل
اشتراک گذاری

نوشته های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+926 محصولات
+1647 سفارشات تکمیل شده
+2187 کاربران
+4751 مطالب وبلاگ
سبد خرید

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ورود به سایت