سدیم

177
سدیم

سدیم

علامت شیمیایی سدیم Na است که از کلمه لاتین ناتریم مشتق شده و وزن اتمی آن ۲۳ است. فلزی قلیایی است که در طبیعت به صورت کلریدسدیم، سیلیکات سدیم و کربنات سدیم موجود است و فراوانی آن در قشر زمین %۲/۸ است. این ماده معدنی عمده ترین الکترولیت دارای بار الکتریکی، در مایعات خارج یاخته ای است که همه یاخته های بدن را فرا می گیرد.

مقدار آن در بدن یک فرد بالغ ۶۵ کیلوگرمی و سالم حدود ۹۲ گرم است و مقدار کلریدسدیم بدن، ۲۳۴ گرم است. بیش از نیمی از آن در مایعات خارج یاخته ای وجود دارد. ۳۴/۵ گرم آن در استخوان و کمتر از۱۱/۵ گرم در مایعات داخل یاختهای وجود دارد.سدیم استخوان به شکل منبع فوری قابل تبادل نیست زیرا بلورهای مواد معدنی استخوان غیر محلول است.

اگر این ماده معدنی به شکل نمک معمولی به بدن تزریق شود، سریعا وارد مایعات خارج و داخل یاخته ای می شود و حالت تعادل برقرار می شود ولی مقدار مبادله آن با سدیم استخوان بسیار کم است. كل این ماده معدنی قابل تبادل در بدن حدود ۶۴/۴ گرم است و این میزان سدیمی است که به سرعت در حال تبادل و وابسته به میزان آن در رژیم غذایی و میزان ترشح آن است.

مصرف روزانه سدیم غذا ۱/۶۱-۶/۹ گرم است که مصرف نمک معمولی به مقدار  ۴/۱-۱۷/۵۵  گرم، همان مقدار آن را به بدن می رساند. غذای روزانه تنها حاوی ۴/۶ گرم از این ماده معدنی است (یعنی مصرف ۱۱/۷ گرم نمک معمولی)، بقیه آن از طریق نمک طعام که به غذا اضافه می شود، به بدن می رسد.

در شیرخواران مقدار واقعی سدیم غذا همان مقدار است که در شیر مادر (۱۸۰ میلی گرم در هر ليتر) وجود دارد. شیر گاو طبیعی حاوی ۷۷۰ میلی گرم از آن در هر لیتر است و بنابراین سه ماهه اول نباید آن را به شیر خواران داد.

آزمایش روی حیوانات نشان داده است که نمک زیاد در غذای بچه های حیوانات، به بالارفتن فشار خون و حتی مرگ می انجامد. از این رو صاحب نظران بهداشتی آمریکا و انگلستان پیشنهاد کرده اند که طی مراحل پردازش و تهیه غذای کودکان، نباید نمک به غذا اضافه شود.

غذاهای طبیعی، معمولا خود حاوی مقدار زیادی از آن  نیستند، ولی مواد معدنی حاوی این ماده معدنی، که در مراحل فرآوری صنعتی به این غذاها اضافه می شوند، حاوی مقدار زیادی آن هستند.

مثلا کلریدسدیم (نمک معمول) و یا بی کربنات سدیم در پودر پخت یا منوسدیم گلوتامات در طی پخت، پردازش، تصفیه و نگهداری به غذا اضافه می شود همچنین نانواها، حدود ۱٪ نمک به نان می زنند و به طور کلی در مراحل تهیه کره، گوشت دودی، گوشت های پردازش شده و غذاهای کنسروی نمک افزوده می شود.

یک رژیم غذایی معمول بدون افزودن نمک، سدیم کافی مورد نیاز بدن را تأمین می کند، ولی افزودن آن به شکل نمک طعام موجب خوشمزه شدن غذا می شود.

منابع غنی این ماده معدنی (بر حسب میلی گرم در ۱۰۰ گرم) عبارت اند از: عصاره مخمر ۴۶۴۰، گوشت دودی ۱۹۰۰، ماهی دودی ۱۸۰۰ – ۱۰۰۰، سالامی ۱۸۰۰، سس ها ۱۱۰۰-۱۴۰۰، دانه ذرت ۱۲۰۰، ژامبون کنسرو یا آب پز شده ۱۲۰۰، بیسکویت های طعم دار ۶۱۰-۱۲۰۰، پنیر پردازش شده ۱۳۶۰، پنیر آبی دانمارکی ۱۴۲۰، پنیر کامامبر ۱۴۱۰، پنیر استیلتون ۱۱۵۰، گوشت نمک سود ۹۱۰، پنیر ادام ۹۸۰، کره نمک دار ۸۷۰ ، مارگارین ۸۰۰،سوسیس ۷۸۰، چدار (نوعی پنیر سفت) و سایر پنیرهای سفت ۶۱۰ ،پنیر کاتاژ: ۴۵۰، نان ۵۶۰، صدف کنسرو شده و تازه ۲۱۰ – ۵۵۰ سبزیجات کنسرو شده ۲۳۰ – ۳۳۰.

سدیم

منابع حاوی مقادیر متوسط این ماده معدنی (بر حسب میلی گرم در ۱۰۰گرم) عبارت اند از:

کویت های شیرین ۲۰۰-۵۰۰، آرد مخمر دار ۳۵۰، پنیر خامه ای۳۰۰ ، گیاهانی که ریشه آنها خوراکی است ۶۰-۱۴۰، تخم مرغ ۱۴۰ ماهی تازه ۱۰۰، گوشت خام ۶۰-۹۰، ماست ۶۴-۷۶،حبوبات ۳۰-۶۰، آرد ذرت ۵۲، غذای تهیه شده از جو ۳۳، خامه خالص ۴۲، میوه های خشک شده و برگه ها ۳۰.

منابع حاوی مقادیر ناچیز آن (برحسب میلی گرم در ۱۰۰ گرم) نیز عبارت اند از:

میوه تازه ۱ – ۳۰، مغز میوه های بدون نمک ۱-۲۰، سبزیجات سبز ۲-۱۳  ، آب میوه ۱-۴، برنج ۶، آرد ۲-۴، ساگو ۳، روغن خوک۲.

غذای حیوانی و دریایی نسبت به آرد سبوس دار، میوه ها، سبزیجات و مغز میوه های بدون نمک حاوی این ماده معدنی بیشتری است. گوشت طیور حاوی مقدار متوسط آن است.

جذب آن به شکل نمک معمولی یا هر شکل محلول دیگر از روده به صورت غیر فعال است و بنابراین نمک چه مقدار متوسط و چه زیاد به راحتی جذب می شود. در جذب سایر مواد معدنی هم کنترلی وجود ندارد و بنابراین لوله گوارش در کنترل مقدار بدنی آن نقش چندانی بازی نمی کند.

ترشح سدیم بیشتر از راه کلیه ها انجام می گیرد و ادرار معمولا حاوی ۹۲۰-۲۳۰۰ میلی گرم سدیم در هر لیتر است. افزایش مصرف مواد معدنی سبب افزایش ترشح آنها می شود و کلیه های سالم و طبیعی مشکلی در ترشح مواد معدنی ندارند ولی به همان اندازه آب هم دفع می کنند.

در عمل کلیه برای تغلیظ ادرار محدودیت وجود دارد (حداکثر وزن مخصوص حدود ۱۰۳۵ است) بنابراین مصرف زیاد سدیم به شکل نمک، معمولا با دفع حجم زیادی آب همراه است. مصرف نمک زیاد معمولا موجب تشنگی می شود و تشنگی و خوردن آب زیاد سبب جبران نیاز به آب برای دفع آن می شود. بیشترین ترشح این ماده معدنی وسط روز و کمترین میزان ترشح، در شب است.

کنترل ترشح ادراری سدیم تحت اثر هورمون ها است. این هورمونها از طریق اثر بر لوله های کلیه عمل می کنند و سبب تحریک یا کند کردن جذب سدیم در کلیه ها می شوند. از میان این هورمونها، می توان به آلدوسترون اشاره کرد که از قسمت قشر غده فوق کلیه ترشح می شود.

آنگاه که مقدار این ماده معدنی در بدن کاهش می یابد، (مثلا در شرایط تعریق زیاده از حد یا گرسنگی)، آلدوسترون ترشح می شود و کلیه را برای جذب مجدد آن تحریک می کند و به این ترتیب سدیم بدن حفظ می شود.

در بیماری آدیسون، آلدوسترون به میزان لازم تولید نمی شود، زیراقشر غده فوق کلیه تخریب شده است و سدیم به مقدار زیاد و غیر قابل کنترلی ترشح می شود.

در اثر کاهش سدیم، فرد دچار ضعف عضلانی و کاهش فشار خون می شود.

درمان این بیماری تجویز سدیم به شکل نمک برای جایگزینی مقدار از دست رفته و تزریق هورمون آلدوسترون است. کلیه بیمار مثل کلیه نارسا، قادر به نگهداری سدیم نیست و میزان سدیم خون به طور واضحی کاهش می یابد.

مقدار زیاد آلدوسترون و سایر هورمونهای قشر غده فوق کلیه، سبب افزایش احتباس سدیم می شوند. این موضوع همیشه در بیماری احتقانی قلب و انواع خاصی از بیماری کلیوی اتفاق می افتد و معمولا هم با افزایش فشار خون همراه است.

دفع سدیم از مدفوع، بسیار کم و معمولا حدود ۱۱۵ میلی گرم در روز است. تمام انواع آب میوه ها حاوی مقدار زیادی سدیم هستند. قسمت اعظم سدیم مجددا در روده فراخ جذب می شود.

در اسهال، جذب مجدد ناکافی است و احتمال دفع روزانه سدیم از راه مدفوع تا ۲۰۷۰ میلی گرم وجود دارد. از این رو در اسهال مزمن دفع سدیم باید جبران شود تا بدن دچار – کمبود نشود.

دفع سدیم از طریق پوست معمولا بسیار اندک است ولی در – زمان تعریق اهمیت زیادی می یابد. هر لیتر عرق در افراد عادی حامی ۴۶۰-۱۸۴۰ میلی گرم سدیم است ولی در افرادی که به حاوی ۴۶۰ – ۱۸۴۰ میلی گرم سدیم است ولی در افرادی که به گرما عادت کرده اند، ۹۶۰ میلی گرم در هر لیتر است.

در آب و هوای مناطق حاره یا در افرادی که فعالیت شدید جسمانی دارند، تعریق می تواند به ۱۴ لیتر برسد و بنابراین دفع سدیم از راه عرق شدیدتر و مهم تر از دفع ادراری سدیم خواهد بود. بدین ترتیب بدون مصرف نمک اضافی در این حال، کمبود سدیم زود اتفاق می افتد. گرفتگی عضلانی کارگران معدن به علت این موضوع است.

تعادل سدیم در وضعیت طبیعی صفر است. برای مثال، با مصرف ۳۱۰۵ میلی گرم سدیم، در صورتی که نمک طعام به غذا اضافه نشود میزان دفع ادراری سدیم ۲۹۹۰ میلی گرم و دفع آن در مدفوع ۱۱۵ میلی گرم و دفع از راه عرق در حالت استراحت، بسیار جزئی خواهد بود.

در افرادی که سخت ورزش می کنند یا کارگران که زیاد عرق می کنند، تعادل منفی ایجاد می شود، یعنی میزان دفعی آن از میزان وارد شده به بدن بیشتر است.مصرف زیاد نمک و بیماریهای خاص ایجاد تعادل مثبت می کند، زیرا در این شرایط سدیم اضافی رژیم غذایی دفع نمی شود. تعادل منفی معمولا با مصرف زیاد این ماده معدنی و تعادل مثبت با داروهای مدرن درمان می شود.

با مصرف هر نوع غذایی کمبود آن بسیار بعید است ولی از بین رفتن آب بدن (هیدراتاسیون) باعث کمبود این ماده معدنی می شود. دهیدراتاسیون در اثر درجه حرارت بالا در محيط، ورزش های سنگین و نیز اسهال در کودکان به وجود می آید.

اگر حجم خون کاهش یابد، حجم مایع خارج یاخته ای کاهش می یابد و در این صورت خون رقیق می شود، دیواره وریدها روی هم می خوابند( کلاپس )، فشار خون کاهش می یابد و نبض تند می شود. حتی در صورت وجود تشنگی ممکن است خشکی دهان وجود نداشته باشد.

در حالت کاهش حجم خون، معمولا گیجی، از بین رفتن اشتها و گاهی اوقات استفراغ وجود دارد که معمولا با گرفتگی عضلانی همراه است. دهیدراتاسیون معمولا با فرورفتگی چشم ها در کاسه چشم و از دست رفتن قابلیت ارتجاعی پوست، همراه است.

ممکن است کمبود سدیم بدون کاهش آب بدن ایجاد شود که به این حالت مسمومیت با آب می گویند.

مسمومیت با آب در حالات زیر اتفاق می افتد:

  • هنگامی که فردی زیاد عرق کرده باشد و تشنه شود و برای رفع عطش خود آب بدون این ماده معدنی بنوشد.
  • زمانی که فرد دچار کمبود آن باشد و برای درمان، آب زیاد، خوراکی یا تزریقی و وریدی به فرد تجویز شود.
  •  درمان از دست رفتن آب بدن با آب مقطر بدون املاح باشد.

سدیم

علائم مسمومیت با آب عبارت اند از: بی اشتهایی، ضعف، گیجی، لرز عضلانی و اغما که در اثر احتباس زیاد آب در مغز به وجود می آید و درمان، عبارت است از افزودن نمک به مایعاتی که برای درمان بیمار مورد استفاده اند.

کمبود این ماده معدنی در خون ممکن است در اثر علل زیر به وجود آید:

نارسایی کلیه، به هم خوردن توازن هورمونی بدن (مثل تولید زیاد هورمون هایی همانند غير مدر یا وازوپرسین)، سرطان ریه، عفونت های ریوی، مننژیت میکس آدم که از علائم کم کاری تیروئید است، فقدان هورمون های غده فوق کلیه و هیپوفیز، خیز (ادم) در نارسایی قلبی، سیروز کبدی، و سندرم نفروتیک و نفریت که از اختلال های عملکرد کلیوی اند، مسمومیت دوران بارداری، افزایش گلوکز خون و پورفیری که از جمله اختلال های سوخت و ساز است.

درمان کمبود سدیم، در این موارد تجویز نمک، هورمونها و درمان بیماری های زمینه ای ایجاد کننده کمبود این ماده معدنی است.

سدیم اضافی بدن، به شکل اولیه در مایعات خارج یاختهای تجمع می یابد. غلظت بالای آن در مایعات خارج یاختهای سبب تجمع آب بیشتر و در نتیجه خیز می شود.

پس مصرف زیاد نمک با دفع بیشتر نمک همراه نیست، بلکه سبب افزایش فشار خون، قلب بزرگ، تغيير غیر طبیعی نوار قلب و بزرگی کلیه ها می شود که بزرگی کلیه ها هم به نفریت می انجامد.

مطالعات همه گیر شناسی نشان داده اند که در بعضی کشورها فشار خون بالا با مصرف زیاد نمک مرتبط است و مصرف زیاد نمک در این کشورها امری مرسوم است. افزایش غلظت سدیم خون نشان دهنده کاهش نسبی آن در آب بدن است.

علل افزایش سدیم خون عبارت اند از:

دیابت بی مزه که ناشی از کمبود وازوپرسین است، نارسایی کلیه، افزایش کلسيم خون، کاهش پتاسيم خون، تعریق بیش از حد بدون جایگزینی آب (در کودکان و بیماران علیل یا در حالت اغماء)، اسهال شدید به خصوص در کودکان و مصرف زیاد این ماده معدنی به همراه محدودیت مصرف آب.

درمان شامل تجویز آب جایگزین به همراه داروهای مدرن محدودیت مصرف آن در غذا و گاهی دیالیز کلیه است.

اعمال این ماده معدنی عبارت اند از:

  • حفظ تعادل طبیعی آب بین یاخته های بدن و مایعات بینابینی که پتاسیم همیشه به حفظ این تعادل کمک می کند.
  • انتقال پیام عصبی که برای انتقال پیام الکتریکی از عصب به عضله است، این ماده معدنی وارد یاخته و پتاسیم را خارج می کند.
  •   شرکت در انقباض عضلانی و حتى انقباض عضله قلب، که تعادل سدیم و پتاسیم برای ایجاد پاسخ مناسب عضلات صاف ضروری است.
  • حفظ تعادل اسید- باز بدن در چرخهای بسته با بی کربنات، فسفات، پروتئین و مواد معدنی مثل پتاسیم، کلسیم و منیزیم.
  • عملکرد به عنوان جزیی از آنزیم آدنوزین تری فسفاتاز که این آنزیم، آدنوزین تری فسفات را تجزیه می کند تا انرژی تولید شود.
  • انتقال فعال مولکولهای آمینواسید و گلوکز به درون یاخته های بدن.

شکل دارویی آن، کلریدسدیم است که حاوی ۳۹/۳ میلی گرم این ماده معدنی در هر ۱۰۰ میلی گرم کلرید است.

در مورد مقدار مصرف روزانه، نظریه ای عرضه نشده است زیرا بعید به نظر می رسد مقدار آن در مواد غذایی برای نیاز بدن ناکافی باشد. معمولا ۱۶۰۰ میلی گرم در روز کافی است اما اغلب مردم بیش از دو برابر این میزان را در روز از طریق رژیم غذایی دریافت می کنند.

 

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید