تیره روناس (Rubiaceae)

کاربر 21کاربر 21
744 بازدید
تیره روناس

تیره روناس دارای گیاهانی با ظاهر متفاوت از یک دیگر است به طوری که در بین آن ها انواع علفی با ساقه چهارگوش، مانند Galium ها و Rubia ها و نمونه های درختچه مانند نظیر Coffea ها و یا انواعی به صورت درخت، مانند Cinchona ها وجود دارد. بعضی از آن ها نیز مانند Galium ها دارای زوائد قلاب مانند در زوایای ساقه خود می باشند که باعث می گردد، گیاه به سهولت بتواند با تکیه گاه ارتباط حاصل کند و از آن بالا رود.

تیره روناس دارای حدود ۵۰۰ جنس و ۶۰۰۰ نوع گیاه است. از جنس های مهم آن، Oldenlandia (دارای ۲۰۰ گونه) ، Cinchona (۴۰ گونه) ، Gardenia (۱۰۰ گونه)، Coffea (۶۰ گونه) ، Ixora (۴۰۰ گونه) ، Psychotria( ۷۰۰ گونه) ، Asperula (۱۰۰ گونه) و Galium (۴۰۰ گونه) را نام می بریم.

از مشخصات گیاهان تیره روناس آن است که برگ هایی متقابل، ساده، کامل و نوک تیز دارند. زایده های زیر برگ آن ها (استیپول ها)، دارای اختصاصاتی است که آن ها را از گیاهان تیره های دیگر متمایز می سازد زیرا غالبا بر اثر نمو خارج از حد، ظاهری شبیه برگ های معمولی را پیدا می کنند به طوری که در گیاه به جای ۲ برگ متقابل، ۴ یا ۶۰ برگ به وضع فراهم دیده می شود که مازاد آن، استیپول های برگ مانند است.

میوه گیاهان تیره روناس

بعضی از گیاهان تیره روناس مانند Coffea ها و Cinchona ها نیز استیپول نازک و غشائی دارند. گل های آن ها منظم، نر – ماده یا بر دو نوع نر و ماده، یک پایه یا دو پایه، مرکب از قطعات ۴ یا ۵ تایی و مجتمع به صور مختلف خوشه یا گرزن هایی به اشکال متفاوت و یا با ظاهر کاپیتول مانند است. عموما پرچم هایی به تعداد تقسیمات جام گل، معمولا پیوسته به لوله آن و در گونه های مختلف، به دو صورت کوتاه تر یا بلندتر از طول جام گل دارند.

مادگی آن ها غالبا مركب از ۲ برچه است که مجموعا تخمدانی ۲ خانه (یا بیشتر) و محتوی یک تخمک (یا بیشتر) در هر خانه به وجود می آورند. میوه آن ها در انواعی که تخمدان ۲ خانه و محتوی یک تخمک در هر خانه دارند، به صورت ۲ فندقه ای است ولی در مواردی که تخمدان محتوی تخمک های فراوان است، ازنمو آن، میوه ای به صورت پوشینه نتیجه می شود. بعضی از این گیاهان نیز میوه هایی به صورت سته (Rubia) یا شفت و محتوی ۲ دانه (مانند Coffea ها) دارند.

گیاهان تیره روناس از نظر تشریحی هیچ گونه اختصاصات معین ندارند. ساقه بعضی از آن ها دارای دسته های فیبر در ناحيه آبکش است. در عده ای از آن ها نیز بلورهای سوزنی شکل رافید و یا ذرات ماسه ای شکل و عاری از تزیینات دیده می شود. عموما فاقد بافت ترشحی می باشند. به تفاوت در بعضی از آن ها نیز آوندهای ناقص شبيه بازدانگان مشاهده می گردد.

گیاهان تیره روناس

در تیره روناس ، گیاهان متنوعی از نظر شکل ظاهری و تعداد نوع، جای دارند که به طور متفرق در نواحی مختلف کره زمین پراکنده اند و چون بیشینه انتشار آن ها در مناطق گرم کره زمین می باشد از این جهت باید آن ها را گیاهان مخصوص این نواحی به حساب آورد.

در بین گیاهان تیره روناس ، نمونه های دارویی بسیاری وجود دارد که عده ای از آن ها از نظر درمانی دارای اهمیت فوق العاده می باشند مانند آن که گیاهانی با اثر مقوی، تب بر، ضد مالاریا (پوست انواع کنکينا)، قابض، مدر (قهوه) و قی آور (ایپکا)، به طور فراوان در بین آن ها یافت می شود. از بعضی از آن ها مانند روناس نیز مواد رنگی تهیه می گردد. در بین آن ها انواعی که مسمومیت شدید ایجاد نماید کم است.

پوست درختان مختلف متعلق به جنس Cinchona که کاشف آن لينه بوده است، مدت ها است که تحت نام کنکينا، در معرض استفاده های درمانی قرار دارد.

نمونه های دارویی گیاهان تیره روناس به شرح زیراند:

گنه گنه

قهوه

روناس

شیرپنیر

Pausinystalia yohimbe

Ipecas

بی تی راخ

مروارید عطری

Uncaria Gambier

Borreria verticillata

انواع دارویی دیگری در تیره روناس وجود دارد که هیچ یک از آن ها در ایران نمی رویند ولی چون بعضی از آن ها دارای مواد موثر و مصرف درمانی بین مردم می باشند، به شرح مختصر آن ها مبادرت می شود:

.Sarcocephalus esculentus Afz، درخت کوچکی است از تیره روناس که در قسمت غربی افریقا، در ناحیه سودان می روید. برگ های متقابل و میوه خوراکی دارد. پوست آن تحت نام کنکینای افریقا به بازارهای دارویی عرضه می شود. از آن به عنوان مقوی و تب بر، مشابه کنکینا استفاده به عمل می آید.

.Hymenodictyon excelsum (Roxb.) Wall، درختچه ای است که در نواحی مرکزی آسیا می روید و پوست آن دارای نوعى الكالوئید است که نخستین بار در سال ۱۸۸۳، توسط Tylor در گیاه معلوم گردید. پوست آن اثر درمانی مقوی قلب و تب بر دارد.

.Danais fragrans Gaertn، گیاهی است بالا رونده که در جزایر نواحی شرقی افریقای حاره می روید. در رئونیون، بومیان محل از ریشه آن برای رفع بیماری های پوست و از پوست ساقه اش به عنوان تب بر استفاده به عمل می آورند. دارای گلوکزیدی به نام دانائیدین (danaidine) است.

Cephalanthus occidentalis از انواع دارویی دیگر تیره روناس

.Cephalanthus occidentalis L، درختچه ای از تیره روناس با برگ های متقابل یا فراهم به تعداد ۴ – ۳ تایی و گل های سفید رنگ است. در آنتیل می روید و در آن یک ماده گلوکزیدی به نام سفالانتين (cephalanthine) یافت می گردد. پوست آن به عنوان تب بر مصرف می شود.

سفالانتين (Cephalantine)، گلوکزید به فرمول C۲۲H۳۴O۶ است و از پوست ساقه گیاه مذکور استخراج می شود. در صورت خلوص به شکل گرد سفید رنگ آمرف، بدون بو و دارای طعم تلخ می باشد. در آب به مقدار بسیار کم در الكل و قلیائیات، به مقادیر زیاد حل می شود و اگر هیدرولیز گردد، به گلوکز و سفالان تئين (Cephalanthéine)، به فرمول C۱۶H۱۸O۳ مبدل می گردد.

.Randia ulipinosa DC، درختچه ای است که در هند می روید و میوه اش اثر قابض و مقوی معده دارد.

.Genipa americana L، درختی زیبا از تیره روناس، دارای برگ های ساده و گل های درشت و معطر است. در آنتیل و نواحی حاره امریکا می روید. میوه اش گوشت دار خوراکی، به بزرگی یک نارنج، مدور و دارای پوستی به رنگ خرمایی مایل به قهوه ای است. از میوه آن نوعی نوشابه و ليكور تهیه می گردد. از انواع دیگر این گیاه دو گونه مفید زیر را ذکر می نماییم:

  • .Randia dumetorum Lam.، Genipa dumetorum H. Br، که میوه اش به عنوان قی آور به کار می رود به علاوه از آن برای صید ماهی و مسموم کردن آن ها استفاده می شود.
  • .Genipa oblongifolia R. P، در آمریکای جنوبی و پرو می روید و از آن در گذشته جهت درمان سیفیلیس استفاده به عمل می آمده است.
Genipa americana گیاهی از تیره روناس

G. florida Linn.، Gardenia jasminoides Ellis، درختچه ای کوچک، زیبا و دارای برگ های بادوام و همیشه سبز از تیره روناس است گل های پرپر و معطر، به رنگ سفید کرم دارد. در نواحی شمالی ایران پرورش می یابد و به نام گاردنیا موسوم است. منشاء اوليه آن چین و به طور کلی نواحی جنوب شرقی آسیا بوده است ولی امروزه به علت زیبایی خاصی که دارد در غالب نواحی اقدام به پرورش آن می گردد. گاردنیا، در گلخانه ها، منازل و باغ ها نگهداری می شود. از گل های آن برای معطر ساختن برگ چای استفاده می شود. از میوه اش نیز نوعی ماده رنگی به دست می آید.

.Bausalitain tha spinosa Sch، گیاهی است از تیره روناس که در آمریکای جنوبی و برزیل می روید و به نام Jasmia do mato موسوم می باشد. میوه گوشت دار، مدور، به قطر ۳ سانتی متر و محتوی دانه های بیضوی متعدد دارد. قسمت گوشت دار میوه آن که دانه های زیادی را فرا می گیرد، دارای طعم ملایم است. معمولا دانه ها را از میوه خارج می نمایند و پس از خشک کردن به مصارف درمانی تب های نوبه می رسانند به علاوه به عنوان مقوی معده و مدر نیز مورد استفاده قرار می دهند.

.Oldenlandia corymbosa L، گیاهی علفی، یک ساله، عاری از کرک و دارای برگ های باریک یا باریک بیضوی و نوک تیز از تیره روناس است. گل هایی با دمگل کوتاه و به تعداد ۱ – ۴ تایی، واقع بر روی یک دمگل مشترک دارد. در هند می روید. دارای ظاهری پلی مرف (polymorphe) و به اشکال متفاوت است به طوری که با گونه های مجاور خود غالبا اشتباه می شود. مانند آن که ساقه اش به تفاوت ممکن است کوتاه یا متجاوز از یک متر و برگ ها و میوه آن نیز دارای ظاهر غير یکسان در محیط های مختلف باشند.

اختصاصات درمانی این گیاه به زبان سانسکریت (Sanscrit) در کتب طبی و قدیم هند وارد شده است. از این گیاه، جهت رفع تب که به علت وجود اختلالاتی در اعمال کبد و ترشح صفرا و یا بر اثر ناراحتی های هضمی و غیره پیش می آید، استفاده می شود به علاوه جوشانده آن، مخلوط با گیاهان معطر دیگر، به مصارف مختلف می رسد. .Oldenlandia umbellata L، نوع دیگر گیاه مذکور است که در هند می روید. از برگ های آن در نواحی محل رویش، به عنوان خلط آور استفاده درمانی به عمل می آید ضمنا از آن بر اثر تخمیر، نوعی ماده رنگی قرمز به نام Chaya به دست می آورند.

Oldenlandia corymbosa گیاهی از تیره روناس

.Ixora pavetta Roxb، گیاهی است از تیره روناس که در هند و شبه جزیره مالایا می روید. ریشه اش به عنوان مسهل مصرف می شود و طعمی بسیار تلخ دارد. برگ های تخمیر یافته این گیاه برای تسکین دردهای بواسیری مورد استفاده قرار می گیرد. از انواع دارویی و مفید این گیاه، گونه های زیر قابل ذکر است:

  • .Ixora Bandhucca Roxb، در هند می روید و از آن به عنوان قابض و رفع ناراحتی های روده در نواحی محل رویش استفاده به عمل می آید.
  • .Ixora coccinea L، درختچه ای است با برگ های متقابل که در نواحی حاره آسيا و افریقا می روید و چون گل های زیبا به رنگ های قرمز یا صورتی و یا سفید دارد، در گلخانه های نواحی گرم پرورش می یابد. ریشه اش به عنوان یک داروی اختصاصی جهت رفع دیسانتری در نواحی محل رویش مصرف می شود. دانه اش دارای ۱۵ تا ۲۰ درصد ماده روغنی است. این روغن، در صورت استخراج، حالت روان دارد. اندیس انکسار آن ۱۹۴ و اندیس ید آن ۱۳۳ است.
  • .Ixora radiata Hiern، در فورمز (Formoz) می روید و از آن برای دفع کرم استفاده درمانی به عمل می آید.

.Morinda citrifolia L، گیاهی است از تیره روناس که در نواحی حاره آمریکا و هند پراکندگی دارد. برگ های آن دارای مشتقات آنتراكينونی و همچنین مورین دین (morindine)، مورین دادیول (morindadiol)، سورانژی دیول (sorangidiol)، مواد رزینی، پکتیکی، و غیره می باشد.

مورین دین (Morindine)، به فرمول C۲۷H۳۰O۱۴ و به وزن ملکولی ۵۷۸.۵۴ است. از پوست گیاهی به نام .C. grandifolia Hook.) Coprosma australis Forst) از تیره Rubiaceae نیز استخراج و تعیین فرمول منبسط آن توسط Briggs و Quesne صورت گرفته است.

Morinda citrifolia گیاهی از تیره روناس

مورین دین، اگر در مجاورت اسیدها، هیدرولیز شود ماده ای به نام مورین دون (Aglucone) می دهد. مورین دین در آب سرد محلول است ولی در آب جوش به صورت بتا – مورین دین (β- morindine) غير محلول در آب در می آید. در اسید استیک گلاسیال به صورت بلوری های سوزنی شکل متبلور می شود. در گرمای ۲۶۴.۵ درجه ذوب می گردد.

مورین دین در Dioxine، پیریدین، استن و متانول حل می شود ولی در اتر، کلروفرم، بنزن و اتر دوپترول غیر محلول است. انواع دیگری از Morinda ها وجود دارد که عموما در هند، هند و چین، لائوس و کامبوج پراکندگی دارند و به مصارف درمانی مشابه، در نواحی محل های رویش می رسند.

.Guettardia speciosa L، گیاهی است از تیره روناس که در گویان می روید. برگ های آن، تانن فراوان دارد و از آن در نواحی محل رویش به عنوان قابض ولی از گل های گیاه که عطر قوی دارد، به عنوان هضم کننده غذا استفاده به عمل می آید.

.Ophiorhiza Mungos L، در سیلان، سوماترا، جاوه و بورنئو می روید. برگ های آن در طب عوام به عنوان تب بر و مقوی و در استعمال خارج، جهت خنثی کردن سم و درمان گزش مار با قرار دادن بر روی عضو به کار می رود. نوع دیگر آن، .Ophiorhiza japonica BI است که در ژاپن می روید و به مصارف مشابه نوع قبلی می رسد. هیچ یک از گیاهان مذکور در ایران نمی رویند.

Mitchella repens گیاهی از تیره روناس

.Mitchella repens L، گیاهی ریزوم دار و دارای ریشه های ظریف از تیره روناس است. ساقه چهارگوش و برگ سبز دارد. برگ های متقابل آن، به طول ۲ سانتی متر و به رنگ سبز تیره است. پهنک برگ های آن، منتهی به دمبرگ کوتاه و دارای بویی ضعیف و طعمی کمی تلخ می باشد. اثر قابض دارد و در درمان قاعدگی های دردناک مورد استفاده قرار می گیرد. مصرف آن باعث تسهیل زایمان و درمان ورم روده بزرگ می شود.

تمام قسمت های گیاه به صورت خشک شده و به حالت دم کرده، به مقدار ۲ تا ۴ گرم مصرف می شود. عصاره آبی آن که با الكل ۲۵ درجه و به حجم برابر از هر یک، تهیه می گردد، در درمان بیماری ها به مقدار ۴ میلی لیتر به کار می رود.

.Mussaenda frondosa L، گیاهی است از تیره روناس بوته مانند که در نواحی گرم ارتفاعات هیمالیا و مالزی می روید. گل هایی به رنگ نارنجی، واقع در کاسه ای به رنگ مایل به سفید و زیبا دارد. در نواحی محل رویش مخصوصا در ژاپن، از شیره برگ های گیاه که لعاب فراوان دارد، مایع شستشو، جهت رفع آلودگی ها و ناراحتی های چشم تهیه می گردد و برای آن اثر درمانی قائل هستند. جوشانده ریشه گیاه برای درمان آفت (Aphtes) مورد استفاده قرار می گیرد. گل های آن اثر مدر دارند و از آن ها برای مصارف درمانی مختلف مانند سرفه، آسم و فلج اطفال استفاده به عمل می آید.

در مصارف خارجی، دم کرده یا جوشانده آن را به صورت مالیدن بر روی عضو، جهت رفع دانه ها و بثورات جلدی به کار می برند. جوشانده برگ گیاه به مصارف دفع کرم نیز می رسد. تمام قسمت های گیاه دارای نوعی ماده تلخ است.

Paederia foetida گیاهی از تیره روناس

.Paederia foetida L، گیاهی است از تیره روناس که در هیمالیا، بنگال، چین و مالزی می روید و جوشانده برگ های آن، برای رفع ناراحتی های معده مصرف می شود. برای اعضاء مختلف گیاه اثر نرم کننده، ضد نفخ در اسپاسم و رفع دل پیچه ذکر شده است. در طبابت هند، از اعضاء این گیاه در مصارف داخلی و استعمال خارج، جهت درمان رماتیسم استفاده به عمل می آورند.

.Vangueria spinosa Roxb، درختی است از تیره روناس که در نواحی حاره و مناطق جنوبی افریقا می روید. میوه کروی شکل، نرم و به قطر متوسط ۲.۵ سانتی متر دارد که پس از رسیدن، زرد رنگ و خوراکی می شود. در داخل میوه آن، دانه هایی جای دارد که در آن ها، ۳۵ – ۴۰ درصد مواد روغنی اندوخته می شود.

روغن دانه این درخت، حالت روان و وزن مخصوصی معادل ۰.۹۵۱ در گرمای ۲۴ درجه دارد. اندیس انکسار روغن در گرمای ۲۶ درجه برابر ۱.۴۷۸۰، اندیس صابونی شدن آن، ۱۹۱ و اندیس ید آن، ۸۹ است. معادل و اسیدهای چرب روغن را، نوع اشباع شده آن ها تشکیل می دهد که ثلث این مقدار، اسید استئاریک و بقیه اسید پالمیتیک است. قسمت اعظم اسیدهای چرب اشباع نشده روغن، اسید اولئیک می باشد که همراه با مقدار کمی از اسید لینولئیک است. میوه این درخت، خوراکی است. از انواع دیگر آن ۲ گیاه زیر را نام می بریم:

.Vangueria infaista Burch و .Vangueria edulis Vahl، هر دو در افریقای جنوبی می رویند و میوه آن ها خوراکی است.

دسته بندی گیاهان دارویی
اشتراک گذاری

نوشته های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+926 محصولات
+1647 سفارشات تکمیل شده
+2187 کاربران
+4751 مطالب وبلاگ
سبد خرید

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ورود به سایت