خشخاش (Papaver somniferum)

کاربر ۱۸کاربر ۱۸
8,282 بازدید
گیاه خشخاش

نام فارسی: خشخاش ، کوکنار

نام علمی: .Papaver somniferum L

نام فرانسه: .P. des jardins, Pavot d’opium, P. pourpre, Pavot somni fè re

نام انگلیسی: Opium poppy

نام آلمانی: Opium mohn , Garten mohn , Mohn

نام ایتالیایی: Papavero da oppio , Grand papavero , Papavero somnifer

نام عربی: ابوالنوم، خشخاش اسود

خشخاش ، گیاهی علفی از تیره خشخاش به ارتفاع ۱ تا ۲ متر و دارای ساقه ای قائم، منشعب، بی کرک (در بعضی نمونه ها خشن) و برگ هایی متناوب با رنگ سبز غبار آلود است. برگ های قسمت فوقانی ساقه آن پهنکی با بریدگی های نامنظم و نسبتاعمیق دارند به علاوه قاعده پهنک برگ ها، دارای وضعی است که قسمتی از ساقه را فرا می گیرد. گل های درشت و زیبای گیاه خشخاش، در واریته های مختلف، به رنگ های متفاوت می باشد. میوه اش کپسول، ناشکوفا و محتوی دانه های بسیار است.

برگ‌های خشخاش به شکل بیضی، بدون دمبرگ که در سطح زمین قرار می گیرند. برگ‌ها به طور متناوب بر روی ساقه قرار دارند و برگ‌های نزدیک تر به سطح زمین بزرگتر که هرچه به سمت بالاتر می رود کوچکتر و تخم مرغی شکل می شوند.

گیاه خشخاش از تیره خشخاش

گل های این گیاه در بالاترین قسمت ساقه های اصلی و فرعی ظاهر می شوند و دارای گلبرگ سفید، بنفش و قرمز هستند که هرچه به سمت داخل گل می رود رنگ نیز تیره تر می شود. گیاه خشخاش از تیر تا مرداد گل می دهد. میوه خشخاش به شکل گرز توپی یا تخم مرغی شکل است که شیره های مخصوص تولید می کند.

ریشه های آن مخروطی که به طور مستقیم در زمین فرو می رود و تا حدودی چرب است. طول ریشه ی اصلی بستگی به شرایط اقلیمی محیط و خاک آن منطقه دارد و به طور متوسط بین ۱۸ تا ۲۰ سانتی متر و قطر آن ۱ تا ۲ سانتی متر است. ریشه ی این گیاه انشعابات زیادی ندارد اما دارای شبکه ی وسیعی از ریشه های جانبی ظریفی است که تا عمق ۵۰ تا ۱۰۰ سانتی متری نفوذ می کند. ساقه ی فوقانی ریشه ی قطورتر که باعث استحکام ساقه می‌شود.

از گیاه خشخاش، واریته های متعددی وجود دارد که از بین آن ها، دو واریته: Var. album Boiss و Var. nigrum بیشتر مورد توجه است. با آن که واریته اول برای تهیه تریاک و واریته دوم، برای تهیه روغن خشخاش، مورد استفاده ذکر گردیده اما از هر دوی آن ها و بعضی واریته های دیگر، برای تهیه تریاک و روغن خشخاش استفاده به عمل می آید. از بین واریته های دیگر این گیاه که پیوسته در معرض استفاده است دو گیاه زیر ذکر می گردد.

واریته های متعدد گیاه خشخاش

الف – Var, setigerum، که در غالب نواحی پرورش می یابد و می توان آن را یکی از فرم های گیاه تیره خشخاش به حساب آورد. 

ب – Var glabrum، که بیشتر در آسیای صغیر پرورش می یابد.

از Var, album، نه تنها برای استخراج تریاک استفاده به عمل می آید، بلکه کپسول نارس و یا رسیده آن، در مداوای بیماری ها، به نحوی که شرح داده می شود غالبا مصرف می گردد. این واریته گیاه تیره خشخاش که مهم تر از سایر نمونه هاست، گل هایی درشت و زیبا، به رنگ سفید دارد. در سطح گلبرگ های آن، تزئینات ظریفی به صورت خطوط مشبک از رنگ های قرمز و بنفش دیده می شود. میوه این گیاه تیره خشخاش مدور، ناشکوفا و محتوی دانه های بسیاری در حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ است. پس از رسیدن میوه ها، دانه های داخل آن از راه سوراخ های راس کپسول به خارج ریخته می شود.

در بعضی از مناطق به شقایق نیز خشخاش بستانی می گویند.

اختصاصات تشریحی خشخاش

اختصاصات تشریحی خشخاش

در برش عرضی کپسول خشخاش، بافت های زیر دیده می شود:

۱ – بشره مرکب از سلول هایی با جدار کوتینی شده که روزنه ها در آن مشاهاده می گردند.

۲ – هیپودرم که در زیر بشره جای دارد و از ۲ یا ۳ ردیف سلول کلانشیمی تشکیل می یابد.

۳ – میان بر میوه که شامل سلول های پارانشیمی بزرگ است و در آن دسته های چوبی بسیار کوچک همراه با مجاری لاتکس، پراکندگی دارد. در این مجاری که دارای وضع منشعب اند، شیرابه ای جریان دارد که در میوه های خشک، به رنگ قهوه ای ولی در میوه های تازه، به رنگ سفید است.

۴ – دسته های چوب، آبکش بزرگ که هر یک، در قاعده یکی از تقسیمات کلاله و بالای جفت، در میان بر دیده می شود. هر یک از دسته های مذکور از خارج، شامل پریسیکل است و در ناحيه آبکش آنها نیز، مجاری منشعب لاتکس پراکندگی دارد.

۵ – درون بر، که شامل سلول های اسکلرانشیمی یا سلول هایی با جدار ضخیم است.

تمام اجزای گیاه خشخاش مورد استفاده قرار می گیرد.

ترکیبات شیمیایی خشخاش

بیش از ۴۰ نوع آلكالوئيد در خشخاش شناخته شده است که مهم ترین آنها مورفین، کدیین، تبایین، نوسکاپین و پاپاورین است.

نحوه کاشت و تکثیر خشخاش

نحوه کاشت و تکثیر خشخاش

پرورش خشخاش به وسیله کاشتن دانه آن صورت می گیرد برای این کار دانه ها را در اوایل اسفند یا در فروردین ماه، در امتداد خطوطی به فواصل ۶۰ سانتی متر می کارند، به نحوی که عبور کارگران در مواقه ضروری به منظور برداشت محصول و یا انجام عملیات اصلاحی در زمین میسر گردد. زمین زراعتی خشخاش باید سبک، قابل نفوذ و کود دار باشد.

چون دانه خشخاش بسار کوچک است، از این جهت باید حتی الامکان وسایلی به کار برد که دانه ها به طور متناسب در زمین زراعتی پخش گردند. برای این کار، دانه ها را در بطری هایی می ریزند و سوراخی کوچک در درب دهانه بطری ایجاد می کنند تا با سرازیر کردن بطری، منحصرا مقادیر کمی از دانه، در هر مرحله از دهانه آن خارج شود و یا ممکن است دانه ها را با ۱۵ تا ۲۰ برابر حجم آن ها، ماسه نرم و خشک مخلوط کرد و سپس پراکنده نمود.

در ره حال اگر دانه ها به مقادیر زیاد و غیر متناسب در زمین پخش شوند، چون از رویش آن ها، تعداد زیادی گیاه جوان مجاور یک دیگر پدید می آید، خارج کردن آن ها از زمین به منظور فاصله دار نمودن پایه ها از یک دیگر، کار بسیار مشکلی خواهد بود زیرا چنان که می دانیم، این گیاه ریشه راست دارد و نشا کردن یا منتقل ساختن این گونه گیاهان، موجب پژمرده شدن و از بین رفتن آن ها می گردد.

از این جهت بهترین راه آن است که کوشش به عمل آید تا تعداد کمی دانه در نقاط مختلف خطوط رسم شده ریخته گرددزیرا به تجربه دیده شده است که جدا کردن پایه های اضافی، حتی موجبات خراب شدن پایه هایی را نیز که در زمین زراعتی باقی می گذارند، فراهم می آورد.

دو کیلو گرم دانه خشخاش برای هر هکتار زمین زراعتی

معمولا دو کیلو گرم دانه برای هر هکتار زمین زراعتی کفایت می نماید. پس از پخش شدن دانه ها باید روی آن ها را با یک قشر خیلی نازک خاک پوشانید و حتی در نهایت دقت و با ملایمت، غلطک زد تا دانه ها در زمین ثابت گردند و تغییر محل حاصل ننمایند. نشا کردن گیاهان جوان حاصل از رویش دانه به دلایلی که ذکر شد معمول نیست ولی گاهی پایه های اضافی را که به منظور فاصله دار کردن آن ها که به دست می آید، به جای آن که دور بریزند، در محل دیگری از زمین زراعتی نشا می کنند زیرا از بین آن ها معمولا تعداد کمی به رشد خود ادامه می دهند.

بهره برداری از خشخاش به منظوراستخراج شیرابه، مواقعی صورت می گیرد که کپسول پایه ها، حالت نارس داشته باشد. هر پایه خشخاش معمولا ۴ میوه و در نتیجه هر هکتار زمین زراعتی، در حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار عدد از آن ها تولید می کند. برای تهیه تریاک معمولا var. album را برای زراعت انتخاب می نمایند.

طول دوره ی رشد گیاهانی که در فصل بهار کشت می شوند ۱۲۰ تا ۱۶۰ روز است و دوره ی رشد خشخاش به ۶ مرحله خواب بذر، سبز شدن بذر، تشکیل برگ‌های طوقه ای، طویل شدن ساقه، گلدهی و مرحله رسیدن بذرها و میوه ها و پراکنش تقسیم می شود.

طرز استفاده و مقدار مصرف خشخاش

طرز استفاده و مقدار مصرف خشخاش

عمدتا مصرف خوراکی دارد و دارای مزه‌ای تلخ است. در داروسازی استفاده زیادی دارد و نیز به صورت استعمال بر اندام های خارجی نیز کاربرد دارد.

استرالیا، ترکیه و هندوستان تولید کنندگان عمده ی خشخاش برای اهداف پزشکی و داروهایی از قبیل مرفین و کدئین هستند. بخش‌های مختلف خشخاش به ویژه شیرهای خشک شده‌ی کاسبرگ آن که به تریاک معروف است خاصیت آرام بخش، ضد درد و ضد اسهال دارد.

آلکالوییدهایی از این گیاه استخراج می شود که مصارف دارویی و صنعتی بسیاری دارد از جمله مورفین، تبایین، کدیین، نارسیین و چند آلکالویید مهم دیگر. به این شکل که پس از رسیدن میوه، با خراشیدن آن شیرابه‌ی سفید رنگی به دست می آید که با خشک کردن آن (آب آن گرفته می شود) ماده ای قهوه ای رنگ به نام تریاک به دست می آید.

خواص درمانی و طبیعت خشخاش

خواص درمانی و طبیعت خشخاش

طبیعت گیاه خشخاش سرد و خشک است و طبع تخم آن سرد و تر است. خواص دارویی این گیاه به طور خلاصه عبارتند از: التهابات معده، بی خوابی، پرشدن کیسه خشخاش، سرفه های خشک، رفع اسهال، فشار خون، سوزش مجاری ادرار، کم خونی، تقویت نیروی جنسی، فشار خون بالا را پایین می آورد، درد کمر یا سیاتیک، سردرد، آبریزش بینی، کاهنده میل جنسی، آرام کننده هیجان، چاقی، جلوگیری از انزال زودرس، از بین برنده قوه باء، درمان بواسیر، تنگی نفس، مسکن درد شدید خصوصا درد معده، کنترل استفراغ، سرفه های عصبی، حجیم کردن الت تناسلی، درمان قولنج روده و معده، دندان درد، ورم لثه ها، ترشحات سفید رحم، سرفه های پی در پی در سرماخوردگی، سوزش مثانه، ضعف کبد، جوش‌های ریز و خارش داری بیماری جرب و اسهال خونی.

از اعضای مختلف خشخاش و فراورده های آن، مصارفی به شرح زیر به عمل می آید: 

برگ خشخاش، دارای اثر خواب آور ملایم و خفیف است و در فرمول اونگان پوپولثوم onguent popoleum و بم ترانکی وارد می شود.

گل خشخاش، اثر آرام کننده و نسبتا خواب آور دارد. سابقا از آن نوعی آب مقطر و تنطور تهیه می گردید.

کپسول همه واریته های خشخاش از نظر درمانی به مصرف عدیده می رسیده است

کپسول خشخاش، کپسول همه واریته های خشخاش مخصوصا Var, album، از نظر درمانی به مصارف عدیده می رسیده است ولی چون مشخصات محل رویش و نارس یا رسیده بودن کپسول، در میزان ماده موثره آن، تاثیر فراوان دارد یعنی در واقع آنچه که در بازار تجارت عرضه می شود، کپسول هایی است که مقدار ماده موثره در آن ها وضع متفاوت دارد، از این جهت امروزه با توجه به این که استفاده از آن، ناراحتی ها و حتی تلفات وارده آورده است، در مصارف داخلی اهمیت خود را از دست داده است.

کپسول گیاه تیره خشخاش اگر در فاصله خرداد و تیر چیده شود. یعنی جدا کردن کپسول از ساقه اگر در زمانی صورت گیرد که میوه شروع به زرد شدن نموده باشد، مقدار مرفین آن زیادتر از مواقع دیگر خواهد بود ولی برای مصارف درمانی، بیشتر میوه های رسیده مورد مصرف قرار می گیرد. 

با جوشاندن معادل ۲ گرم آن در ۲۰۰ میلی لیتر آب و افزودن قند یا عسل بدان، محلولی با طعم شیرین به دست می آید که در مواقع بروز دردهای روده، اسهال های ساده، دیسانتری، تحریک مخاط ها، استفراغ های تشنجی، سرفه های عصبی، دردهای سرطانی و غیره اثر مسکن و آرام کننده ظاهر می کند.

منع مصرف کپسول خشخاش برای بییماران مبتلا به تب

ولی باید توجه داشت که کپسول گیاه تیره خشخاش با همه اثر آرام کننده ای که دارد نباید به بیماران مبتلا به تب های شدید یا مداوم، التهاب های داخلی و هم چنین در بیماری های معده – روده، دل پیچه های ناشی از امتلا معده و یبوست داده شود به علاوه برای اطفال به عنوان آرام کننده و خواب آور نباید به کار رود زیرا نه تنها عوارض بعدی ممکن است ایجاد نماید بلکه به علت خطرناک بودن امکان دارد که باعث مرگ شود.

مصرف کپسول خشخاش و فراورده های آن باید با مقادیر کم در درمان بیماری ها شروع گردد زیرا عوارض ناراحت کننده و حتی منجر به مرگ ممکن است از مصرف بی رویه آن ها ایجاد شود. این عوارض، حتی با تنقیه محلول های حاصل از کپسول خشخاش نیز به وقوع پیوسته است. به طور کلی باید گفت که مصارف درمانی کپسول خشخاش در استعمال خارج بیشتر مورد توجه است.

در استعمال خارج، از جوشانده ۱ تا ۲ کپسول گیاه تیره خشخاش در یک لیتر آب، لوسیون هایی تهیه می کنند که به صورت غرغره، حمام و کمپرس، جهت تسکین درد و رفع التهاب های عادی، از آن استفاده به عمل می آورند. بخور کپسول خشخاش در لارنژیت حاد موثر است. در مصارف درمانی، همیشه میوه رسیده خشخاش را که دارای مقدار کمتری از مرفین، کدئین و غیره است باید به کار برد زیرا خطر آن به پایه میوه نارس خشخاش نمی رسد.

کپسول گیاه تیره خشخاش

دانه خشخاش، فاقد الكالوئيدهاست و از آن گاهی به صورت امولسیون به مقدار ۵ تا ۱۰ گرم در ۲۰۰ میلی لیتر آب، به عنوان نرم کننده و رفع یبوست های مقاوم و نزله مثانه استفاده به عمل می آید. بعضی از محققین وجود مقادیر بسیار کم نارکوتین و یک الكالوئید نامعین را در دانه خشخاش ذکر نموده اند ولی این امر هنوز محقق نگردیده است.

از دانه گیاه تیره خشخاش در تهیه نان های قندی استفاده می شود. در ایران نیز چون قبل از منع کشت تریاک، دانه خشخاش در اختیار مردم قرار داشت از آن، به صورت پاشیدن بر روی نان استفاده به عمل می آمده است. دانه خشخاش دارای مقدار کافی اسید فسفریک است. مصرف آن موجب فربهی و پیدایش حالت خاصی شبیه خواب آلود بودن، سستی و رخوت می گردد و از این نظر است که تفاله دانه را پس از روغن گیری، به منظور تقویت و فربه نمودن چهارپایان به آن ها می دهند.

روغن خشخاش به طوری که ذکر شد در بعضی از فراورده های دارویی وارد می شود. تریاک ، به صور مختلف در معالجه بیماری ها مورد استفاده قرار می گیرد. تریاک به علت تاثیر بر روی اعصاب، اثر خواب آور و آرام کننده دارد. در بی خوابی های منشا عصبی و دردهای عصبی مانند درد معده، قولنج های حاصل از مسمومیت سرب، مننژیت وغيره مصرف می شود. ضمنا چون اثر تعدیل کننده عمل اعصاب دارد، به عنوان تسکین هیجان های عصبی، در حالات تشنجي، صرع، هذیان، حالات اضطرابی و به طور کلی تحریکات عصبی مصرف می شود.

دانه خشخاش

تریاک ، مسکن سرفه و تنظیم کننده ترشحات برونش هاست. در بیماری های حاد و مزمن دستگاه تنفس مانند برونشیت و سل ریوی مصرف دارد. تریاک در استفراغ هایی که بر اثر تحریک منتهاالیه اعصاب سطحی مخاط معده پیش می آید، اثر تسکین دهنده دارد به علاوه مصرف آن، دردهای سرطانی را کاهش می دهد. تریاک در تنگی نفس های منشا قلبی مانند فراخ شدن آئورت و نارسایی عمل آن مصرف دارد ولی در ضیق نفس هایی که بر اثر مسمومیت یا بیماری های عفونی و یا ضایعاتی در ریه ، پیش می آید نباید از آن استفاده شود.

تریاک اثر قاطع در رفع حالات اسهالی ساده و دیسانتری های سبک دارد به علاوه در مننژیت از آن استفاده به عمل آمده به عنوان مسکن دردهای قاعدگی مورد مصرف قرار می گیرد. با مصرف تریاک، احساس تشنگی و گرسنگی در بیماران مبتلا به مرض قند، کاهش حاصل می کند در نتیجه مقدار دفع ادرار و وجود قند در آن کم می شود ولی باید توجه داشت که در اسیدوز که عناصر استونی و اسیدها در ادرار ظاهر می شوند، مصرف نگردد.

روغن خشخاش

روغن خشخاش

معمولا از .Var. nigrum (Gallrs.) Teh که ساقه ای نسبتا منشعب و گل هایی به رنگ بنفش یا قرمز با یک لکه سیاه در قاعده هر گلبرگ دارد، به دست می آید. این واریته، دانه هایی به رنگ سیاه، قهوه ای یا مایل به آبی دارد و از آن ها بر اثر فشار ولی بدون مداخله گرما، روغن بی رنگ یا به رنگ سفید مایل به زرد یا زرد روشن (به مقدار ۳۵ درصد) به دست می آید که به مصارف تغذیه می رسد و در داروسازی نیز از آن استفاده می شود.

روغن فشار دوم گیاه تیره خشخاش که تحت اثر فشار و گرما حاصل می گردد، به خلاف روغن فشار اول، به رنگ قهوه ای یا قرمز حنایی است و منحصرا به مصارف صنعتی می رسد.

روغن گیاه تیره خشخاش به مرور تند می شود. طعم مطبوع دارد. وزن مخصوص آن در گرمای ۱۵ درجه بین ۰.۹۲۴ و ۰.۹۲۷ است. در ۲۵ قسمت الكل سرد، ۶ قسمت الكل جوش و به هر نسبتی در اتر حل می شود. در گرمای ۱۸ درجه می بندد و اگر محلول های مرکوریک یا اسید نیتریک بدان افزوده گردد، رنگ مخصوص (زردآلویی) پیدا می کند.

روغن گیاه تیره خشخاش دارای ۶۵ درصد لینولئين، ۳۰ درصد اولئین و ۵ درصد لینولنین Linolé nine است. در داروسازی از روغن خشخاش، برای مصارف عديده مانند تهیه بم ترانکی Huile camomille و پماد آنتی پسوریک P. antipsorique ، استفاده به عمل می آورند.

موارد مصرف خشخاش

موارد مصرف خشخاش

برای درمان جوش‌ها و سوزش چشم از ضماد گل خشخاش استفاده شود. برای درمان طاسی سر ۲۵ گرم سوخته تریاک را در ۵۰۰ گرم آب نارنج حل کنید و آهسته و آن را حرارت دهید تا سفت شود سپس به صورت ضماد در محل طاسی سر بگذارند.

مصرف شیره خشک شده خشخاش که تریاک نام دارد، از انزال زودرس جلوگیری می کند اما مصرف زیاد آن هم اعتیاد آور است و هم اینکه باعث از بین رفتن قوه باه می شود. برای درمان بواسیر تریاک را با پیه مرغابی مخلوط کنید و به محل بمالید.

تریاک برای تنگی نفس مفید است. کپسول گیاه را به میزان ۲ تا ۱۰ گرم در ۲۰۰ میلی لیتر آب بجوشانید و برای رفع تلخی مقداری قند یا عسل به آن اضافه کنید. از این دارو به عنوان مسکن، تسکین دهنده اعصاب و درد شدید، خصوصا درد معده استفاده کنید.

از شربت خشخاش برای کنترل استفراغ و سرفه های عصبی استفاده کنید.برای کنترل و درمان اسهال از شربت خشخاش می توان استفاده کرد. برای حجیم کردن آلت تناسلی خشخاش را بجوشانید و با آب آن هر روز آلت تناسلی را ماساژ دهند. برای درمان سیاتیک ریشه ی خشخاش را بجوشانید تا آب آن نصف شود و آن را روی محل بمالید.

درمان قولنج پروده و معده با خشخاش

برای درمان قولنج روده و معده ۵ گرم پوست خشخاش را در یک لیوان آب سرد روی آتش گذاشته ۵ دقیقه بجوشانید، ۱۰ دقیقه نیز آن را دم و با عسل شیرین و میل کنید. برای تسکین دندان درد طبق دستورالعمل فوق درست کنید و آن را در دهان مزمزه کنید. این جوشانده برای ورم‌های لثه نیز مفید است. برای از بین بردن ترشحات سفید خانم‌ها ۵ گرم پوست خشخاش را در ۱ لیتر آب جوشانده، سپس آن را صاف و به صورت انژکسیون واژن را شستشو دهید.

برای آرام کردن سرفه های پی در پی سرماخوردگی ۵ گرم پوست خشخاش را با یک لیوان آب سرد جوشانده، سپس ۱۰ دقیقه آن را دم کنید و روزی ۳ فنجان میل شود. برای درمان سوزش مثانه صبح ناشتا و شب هنگام خواب، ۲ گرم از پوست گرز خشخاش همراه با آب به مدت ۱ الى 3 روز مصرف شود.

برای تقویت نیروی جنسی کنجد ۱۰۰ گرم، تخم خشخاش ۲۰۰ گرم را بو دهید و با عسل مخلوط کنید و روزی یک قاشق میل شود. برای درمان ضعف کبد ۴۰ گرم خشخاش و ۵۰ گرم شکر را کوبیده روزی یک قاشق میل شود. برای درمان جوش های ریز و خارش دار، گل خشخاش را با آب گشنیز مخلوط کرده و بمالید.

برای درمان بیماری جرب و ناراحتی‌های پوستی و خارش های پوستی کمی تریاک را با کمی موم و روغن بادام مخلوط کنید و بمالید. برای درمان اسهال خونی ۵ گرم پوست خشخاش را بجوشانید و به مرور میل کنید.

عوارض جانبی، موارد احتیاط و منع مصرف خشخاش

عوارض جانبی، موارد احتیاط و منع مصرف خشخاش

در صورت مداومت استعمال از روغن خشخاش به صورت مالیدن بر ناحیه پشت گردن، فعالیت عصبی کند و حافظ کاهش می یابد.

استفاده نامناسب از شیره‌ی خشک شده ی این گیاه باعث ایجاد مسمومیت می شود. علایم مسمومیت با خشخاش عبارتند از: سرگیجه، احساس خواب آلودگی، رفتن به خواب عمیق، خشک شدن مخاط دهان، عدم عکس العمل مردمک چشم در مقابل نور و نهایتا عرق سرد و کندی تنفس که منجر به مرگ نیز می شود.

برای درمان مسمومیت باید به بیمار مواد قی آور خوراند تا معده خالی شود و بهتر است همراه با آن قهوه و چای زیاد به فرد داده شود و فورا بیمار را به بیمارستان منتقل کرد.

سابقه تاریخی خشخاش

سابقه تاریخی خشخاش

عمر گیاه خشخاش برابر با عمر تمدن بشری است. در تمامی تمدن های باستانی با نشانه هایی از این گیاه مواجه هستیم. نکته مهم این است که بشر ما قبل تاریخ با این گیاه آشنایی داشته است. یکی از گیاه شناسان قرن نوزدهم به نام جورج واتز عقیده دارد که انسان تدریجا به خواص این گیاه پی برده است و قبل از پی بردن به خواص آن و مصرف آن از زیبایی آن استفاده می کرده است.

در میان تمدن های باستانی، حدود ۳۴۰۰ سال پیش از میلاد در منطقه ی میان رودان کشت می شده است. همچنین تصاویر روغن خشخاش در آثار باقی مانده از سومریان یافت شده اند. سومریان خشخاش را گیاه شادی می‌نامیدند. یونانی‌های باستان آن را اپیوم یا افیون مینامیدند و استفاده این گیاه در دوران مینوسی‌ها شناسایی شده است.

در دنیای قدیم از مصرف نادرست و بی رویه شیره خشک شده این گیاه که به تریاک مشهور است متدوال بوده است. از این گیاه در ۷۰۰ روش درمانی در مصر باستان استفاده می شده است. و در میان اعراب به عنوان مسکن دردها مصرف می شده است در اسناد طبی آشوری ها از ۱۱۵ ترکیبات دارویی گیاهی، چهل و دو نوع آن با استفاده از این گیاه بوده است.

پزشکان یونانی بیشتر به خواص آرام بخش و خواب آور تریاک اشاره کرده اند. دیاگورس فیلسوف شهر ملوس (یونان باستان) از خطرات و دام‌های نامریی این ماده کاملا آگاه بوده است. او در سه قرن (قبل از میلاد) توصیه می کند که بهتر است انسان درد را تحمل کند تا اینکه معتاد به تریاک شود. در روم باستان این گیاه به شدت مقدس شمرده می شده است، به طوری که طرح آن بر یک روی سکه امپراتوری روم حک شده بود.

تریاک

تریاک

 شیرابه سفت شده ای است که با تیغ زدن کپسول نارس گیاه تیره خشخاش و انجام یک رشته اعمال بعدی، از واریته های مختلف مخصوصا Var. glabrum (در مصر و آسیای صغیر) Var. album (در ایران و هندوستان) و Var. setigerum در نواحی دیگر تهیه می گردد. در موقع تيغ زدن کپسول گیاه تیره خشخاش به منظور تهیه تریاک، این نکات باید مورد توجه قرار گیرد که اولا عمل تیغ زدن، قبل از رسیدن میوه صورت گیرد و ثانيا عمق شکاف های ایجاد شده، در حدود ۱ تا ۲ میلی متر باشد تا شیرابه به درون میوه سرایت ننموده، تماما به خارج راه یابد.

تریاک، ماده ای به رنگ معمولا قهوه ای (در بعضی نمونه ها به رنگ روشن تر و یا تیره تر)، دارای بوی بسیار قوی و ناپسند و طعمی تلخ ، تند و ناراحت کننده است. اگر در مقابل حرارت سوخته شود، ماده زغالی و سبک وزن از آن برجای می ماند.

ترکیبات شیمیایی تریاک

ترکیبات شیمیایی تریاک

تریاک دارای ترکیب شیمیایی درهم و مواد مختلفی است که بعضی از آن ها با روش تهیه آن در نواحی مختلف بستگی دارد. تریاک علاوه بر الكالوئیدهای موثر، شامل موادی نظیر موسیلاژ، پکتین، مواد آلبومینوئیدی، موم، کائوچوک، رزین، املاح معدنی (کلسیم، منیزیم و پتاسیم به حالت سولفات ها، فسفات ها، استات ها و غیره) و مواد قندی است. به علاوه دارای اسید مکونیک (ac. meconique) (املاح فریک را به رنگ قرمز ارغوانی در می آورد) و اسید لاکتیک، مواد خنثی: مکونین (meconine)، پرفیروزین (porphyrosine) و غیره است.

اسید مکونیک (اسید اکسی کلیدونیک oxychelidonic acid)، ماده ای به فرمول C۷H۴O۷ و به وزن ملکولی ۲۰۰.۱۰ است. منوهیدرات آن که یک مولکول آب دارد، به صورت بلوری های منشوری شکل و تری هیدرات آن که ۳ مولکول آب دارد، به صورت منشورهای ریز هرمی شکل ارتورومبیک (orthorhombique) متبلور می گردد. در این حالت اگر ۱۰۰ تا ۱۰۲ درجه حرارت ببیند، در مدت ۲۰ دقیقه به حالت انیدرید در می آید.

مكونين (او پیانیل meconinic acid lactone,opianyl )، ماده ای به فرمول C۱۰H۱۰O۴ و به وزن ملکولی ۱۹۴٫۱۸ است. این ماده نخستین بار توسط Dublane در سال ۱۸۳۲ از تریاک به دست آمد. مکونین، در ریشه .Hydrastis canadensis L نیز که گیاهی از تیره Ranunculaceae است وجود دارد.

ترکیبات شیمیایی تریاک

مکونین به صورت بلوری های سفید سوزنی شکل متبلور می شود. از نظر انحراف نور، حالت راسمیک و طعم بسیار تلخ دارد. در گرمای ۱۰۲ تا ۱۰۳ درجه ذوب می گردد. در ۷۰۰ قسمت آب سرد و ۲۲ قسمت آب گرم حل می شود. در الكل، کلروفرم، بنزن، اترواسید استیک گلاسیال نیز محلول است. در قلیائیات به تانی حل می گردد و ملح قليایی اسید مکونی نیک ( ac. me coninique) به وجود می آورد.

اسید مکونینیک حالت ناپایدار دارد و به سرعت به صورت لاکتون، تغيير شكل حاصل می کند. تعداد الكالوئیدهای تریاک که تا کنون از این گیاه تیره خشخاش استخراج گردید شامل ۲۵ نوع است که از بین آن ها منحصرا ۶ الكالوئيد مهم زیر به مقدار نسبتا زیاد در آن یافت می شود:

  • مرفین (C۱۷H۱۹NO۳ (Morphine،  به مقدار ۳ تا ۲۳ درصد در تریاک های مختلف.
  • کدئین (C۱۸H۲۱NO۳ ،(Code in، به مقدار ۰.۳ تا ۳ درصد در تریاک های مختلف.
  • نارسئین (C۲۳H۲۷NO۸ ،(Narce ine به مقدار ۰.۱۰ تا ۰.۴۰ درصد در تریاک های مختلف.
  • نارکوتین (C۲۲H۲۳NO۷, (Narcotine به مقدار ۲ تا ۸ درصد در تریاک های مختلف.
  • تبائین (C۱۹H۲۱NO۳ (The baine به مقدار ۰.۲۰ تا ۰.۵۰ درصد در تریاک های مختلف.
  • پاپاورین (C۲۰H۲۱NO۳ (Papavé rine به مقدار کمتر از یک درصد در تریاک های مختلف.
اسید مکونینیک موجود در تریاک

چهار الكالوئيد، مرفین، کدئین، نارسئین و پاپاورین از نظر درمانی بیشتر در پزشکی حائز اهمیت می باشند. از بقیه الکالوئیدهای دیگر، به ذکر لودانوزين (laudanosine) به فرمول C۲۱H۲۷NO۴، لودانين (laudanine) به فرمول C۲۰H۲۵NO۴، کوتارمین (cotarmine) به فرمول C۱۲H۱۵NO۴، کدامین (codamine) به فرمول C۲۰H۲۵NO۴، کریپتوپین (cryptopine) به فرمول C۲۱H۲۳NO۵، رادین (rhoeadine) به فرمول C۲۱H۲۱NO۶، پروتوپین (Protopine) (فومارین fumarine) به فرمول C۲۰H۱۹NO۵ اکتفا می شود.

پروتوپین یا فومارین، در .Fumaria officinalis L و در Chelidonium majus نیز یافت می شود. کریپتوپین (کریپتوکاوین Cryptocavine) علاوه بر تریاک، از اعضای گیاهان مختلف مانند بعضی Dicentraها و .Corydalis sempervirens L. ) Persکه به تیره Fumariaceae تعلق دارند نیز به دست آمده است).

در مصارف پزشکی، کپسول عاری از دانه، دانه، روغن گیاه تیره خشخاش، تریاک و بعض الكالوئیدهای آن به کار می رود. برگ و گل گیاه تیره خشخاش نیز سابقا در داروسازی مصرف داشته در مداوای بیماری ها، به کار می رفته است ولی مصرف آن ها امروزه تقریبا متروک گردیده است.

ناسازگاری تریاک

ناسازگاری تریاک

بعضی از افراد در مقابل مصرف تریاک و فراورده های آن، حساسیت خاص دارند مانند اطفال (مخصوص کودکان شیرخوار)، دختران جوان در هنگام بلوغ، زنان در زمان یائسه گی و بالاخره اشخاص مسن که در آن ها اگر مصرف تریاک مورد پیدا نمود، باید نهایت احتیاط را رعایت کرد.

ضمنا باید توجه داشت که تریاک در مواردی از بیماری که خون به سمت مراکز عصبی غلبه دارد و احتمال سکته در بیمار می رود و همچنین در بیماری های قلبی منشا دریچه میترال، خیز حاد ریه و بیماری های عفونی شدید مخصوصا در موارد نارسایی اعمال کلیه، نباید مصرف گردد و اگر مصرف آن در موارد مذکور ضرورت پیدا کرد نهایت احتیاط رعایت شود. تریاک با قلیاییات، کربنات های قلیایی و املاح نقره، جیوه، آهن، سرب و همچنین تانن، مواد تانن دار، ید، کلر و غیره ناسازگاری دارد.

صور دارویی تریاک

صور دارویی تریاک

تریاک به صور مختلف زیر مورد استفاده های درمانی قرار می گیرد. عیار مرفین در این فراورده ها باید به میزانی باشد که در هر یک ذکر می شود:

گرد تریاک، گرد تریاک که دارای ۱۰ درصد مرفین است، به مقدار ۰.۲۰ تا ۰.۲ گرم در ۲۴ ساعت به دفعات ۰.۰۰۵ تا ۲۵ ۰.۰ گرمی به صورت کاشه یا حب مصرف می گردد. حداکثر مصرف آن ۰.۱۰ گرم در هر دفعه و ۰.۲۵ گرم در ۲۴ ساعت است.

عصاره آبی، که دارای ۲۰ درصد مرفین است به مقدار ۰.۰۱ گرم تا ۰.۰۵ گرم در ۲۴ ساعت، به دفعات ۰.۰۱ گرمی، به صورت حب یا در یک پوسیون، شربت و یا شیاف بکار می رود. حداکثر مصرف آن ۰.۱۰ گرم در هر دفعه و ۰.۲۰ گرم در ۲۴ ساعت است. 

شربت تبائیک یا شربت اوپیوم، (دارای ۰.۰۱۰ گرم مرفین در ۲۰ گرم شربت) به مقدار ۲ تا ۳۰ گرم در ۲۴ ساعت به صورت پوسیون یا شربت های مرکب.

شربت دیاکد (Sirop diacode)، (دارای ۰.۰۰۲ گرم مرفین در ۲۰ گرم شربت یا در یک قاشق سوپ خوری از شربت است). این شربت که اثر آن ۵ مرتبه ضعیف تر از شربت تبائیک است، به مقدار ۲۰ تا ۱۲۰ گرم در ۲۴ ساعت مصرف می شود.

صور دارویی تریاک

تنطور تریاک، این تنطور که دارای یک درصد مرفین انیدر است و هر ۵۶ قطره آن یک گرم وزن دارد به مقدار ۰.۲۰ گرم تا ۲ گرم در یک پوسیون یا شربت در ۲۴ ساعت مصرف می شود. حداکثر مصرف آن، ۲ گرم در یک دفعه و ۵ گرم در ۲۴ ساعت است.

لدانم دوسیدانهام (Laudanum de Sydenham)، که هر ۴۳ قطره آن یک گرم وزن دارد و دارای یک درصد مرفین است به مقدار ۰.۲۰ گرم تا ۲ گرم در روز مخلوط در شربت ساده در ۲۴ ساعت مصرف می شود. حداکثر مصرف آن ۲ گرم در یک دفعه و ۶ گرم در ۲۴ ساعت است.

اليكسير پاره گوریک (Elixir Paré gorique)، که هر ۱۰ گرم آن برابر با ۰/۰۵ گرم گرد تریاک یا ۵ میلی گرم مرفین است، معمولا بمقدار ۵ تا ۲۰ گرم در ۲۴ ساعت در یک پوسیون، به دفعاتی با مقادیر کم مصرف می شود. باید توجه داشت که الیکسیر پاره گوریک کدکس های قدیم، قوی تر بوده است.

پودر دوور (Poudre de Dover)، که دارای ۱۰ درصد تریاک و به همان اندازه ایپکاست، به مقدار ۰.۰۵ تا در یک دفعه و یک گرم در ۲۴ ساعت، مصرف می شود. حداکثر مصرف آن، یک گرم در یک دفعه و ۴ گرم در ۲۴ ساعت است. کلیه مقادیر مذکور برای اشخاص بالغ است. از تریاک، فراورده های دیگری نیز تهیه می شود که مصرف تعدادی از آنها امروزه متروک گردیده است.

مسمومیت با تریاک

مسمومیت با تریاک

مسمومیت های حاد که بر اثر مصرف تریاک در اشخاص پیش می آید، به تناسب سن و همچنین به تناسب اینکه مسموم، عادت به مصرف تریاک داشته باشد، فرق می کند. به طور کلی، اطفال در مقابل مصرف تریاک و فراورده های آن حساسیت زیاد دارند. موارد منجر به مرگ در کودکان شیرخوار، از مصرف ۲ تا ۴ قطره لدانم دوسیدانهام و یک تا ۲ میلی گرم مرفین دیده شده است. در اشخاص بزرگ، مصرف ۱ تا ۱.۵ گرم تریاک و یا ۰.۱۰ تا ۰.۱۵ گرم مرفین معمولا اثر کشنده دارد و این در صورتی است که مسموم، قبلا عادت به مصرف تریاک نداشته باشد.

در مسمومیت از تریاک، ابتدا حالات تحریکی و عوارضی نظیر سنگینی سر، سرگیجه و احساس گرما حاصل می گردد. بعدا تشنگی عارض شده، مخاط دهان خشک می شود و نبض سریعا می زند. در این حالت، مسموم شدیدا احساس خواب می کند و به خواب عمیقی فرو می رود به حدی که در مقابل آن نمی تواند مقاومت به خرج دهد.

با پیش آمدن این وضع، مردمک چشم تنگ می گردد و در مقابل نور نیز هیچ گونه عکس العملی نشان نمی دهد. تدریجا تنفس کند می شود به طوری که تعداد دفعات آن به ۴ تا ۵ در دقیقه می رسد. در این موقع عرق سردی در سطح بدن مسموم می نشیند و سیانوز، توقف حرکات تنفسی و سپس مرگ در طی چند ساعت یا بیشتر، پیش می آید.

مرفين 

مرفین - گیاه خشخاش

الكالوئیدی است که با یک ملکول آب به صورت بلوری های منشوری شکل بی رنگ، متبلور می شود. طعم تلخ دارد. به حالت رسوب یافته، به مقدار کم در الکل اتیلیک، کلروفرم و بنزن حل می شود در حالی که به حالت متبلور، تقریبا در حلال های مذکور غیر محلول است. مرفین به حالت متبلور دارای ۵.۹۴ درصد آب تبلور است. آب تبلور آن در حرارت ۱۱۰ درجه از بین می رود. در این موقع مرفین به حالت انیدر در می آید. درجه انحلال مرفین در آب، بستگی به pH محیط دارد. مرفین به مقدار کم در روغن های چرب حل می گردد ولی در استن غیر محلول است.

مرفین در مصارف داخلی معمولا به صورت کلریدرات که به سهولت محلول میگردد، مصرف می شود ولی بیشتر در استعمال خارج است که به همان حالت خالص به کار می رود. نوع افي سينال آن دارای ۳ مولکول آب تبلور می باشد. کلریدرات مرفین به فرمول C۱۷H۲۰NO۳,HCI,۳H۲O، ماده ای است سفید رنگ که به صورت بلوری های سوزنی شکل با ظاهر ابریشم مانند متبلور می گردد. طعم آن تلخ است. هر گرم آن در ۲۴ قسمت آب، ۵۰ قسمت الكل ۹۰ درجه و ۲۰ قسمت گلیسرین حل می شود. دارای ۷۵.۹۳ درصد مرفین می باشد. در کلروفرم محلول نیست.

کلریدرات مرفین این دسته گیاه تیره خشخاش بیشتر از همه املاح دیگر، مرفین دارد. اثر درمانی آن نیز شبیه مرفین است. دارای اثر خواب آور و تسکین دهنده قوی دردهاست. محلول کلریدرات مرفین، به صورت تزریقات زیر جلدی در موارد قولنج های کبدی و کلیوی، دردهای آنژین دوپواترین، تابس (Tabes)، سرطان اعضای مختلف بدن، رفع ضيق نفس در مبتلایان به آسم، سل ریوی و همچنین در بعضی بیماری های قلبی مورد استفاده قرار می گیرد.

مصارف داخلی مرفین موجود در گیاه خشخاش

کلریدرات مرفین در بی خوابی هایی که به علت وجود درد در بیمار عارض می شود و در رفع دردهای عصبی، سرفه و از بین بردن اثرات سمی آتروپین، کافئین و کینین مصرف دارد. موارد منع مصرف آن، شبیه تریاک است. کلریدرات مرفین، در مصارف داخلی به مقدار۰.۰۱ تا ۰.۰۵ گرم در ۲۴ ساعت مصرف می شود مگر در موارد ضروری و استثنائی که پزشک، مصرف مقدار زیادتر آن را تجویز نماید. در هر حال مقدار مذکور به صور مختلف مانند حب، قطره، یا مخلوط در یک پوسیون و یا شربت به کار می رود. 

در اطفال تا قبل از سه سالگی نباید به کار رود. از سه سال به بالا، به مقادیر بسیار جزئی آن هم در موارد بسیار ضروری به مقدار یک میلی گرم بر حسب هر یک از سنین عمر در ۲۴ ساعت می تواند مصرف گردد. حداکثر مصرف آن برای اشخاص بالغ، ۰.۰۲ گرم در هر دفعه و ۰.۰۵ گرم در ۲۴ ساعت است. محلول های تزریقی آن، به مقدار نیم تا ۲ سانتی گرم در ۲۴ ساعت (برای اشخاص بالغ) در زیر جلد تزریق می شود و این کار نیز همیشه باید با مقادیر کم شروع گردد تا از سرعت تاثیر آن در اشخاص اطلاع حاصل شود.

تزریق آن ایجاد عادت می کند و معتادین نیز مقادیر زیادتر آن را تحمل می نمایند. تزریق محلول های داخل وریدی آن که در نهایت آهستگی باید وارد بدن گردد، در موارد دردهای شدید مخصوصا در سرطان به کار می رود. در استعمال خارج، به صورت پماد ۱ تا ۵ درصد به کار می رود.

تزریق مرفین موجود در خشخاش ایجاد عادت می کند

از مرفین، مشتقات متعددی با اثر فیزیولوژیکی متفاوت نظیر آپومرفین (apomorphine)، کلریدرات استیل مرفین یا دیونین (dionine)، دی استیل مرفین یا هروئین (heroine)، ( بسیار سمی و خطرناک) و غیره به دست می آید. آپومرفین (Apomorphine)، به فرمول C۱۷H۱۷NO۲ و به وزن ملکولی ۲۶۷.۶۱ است.

به صورت بلوری های ریز شش گوش و مسطح در کلروفرم و اتر دوپترول به دست می آید. در گرمای ۱۹۵ درجه تجزیه می گردد و اگر در مجاورت هوا قرار گیرد، اکسیده می شود و رنگ سبز پیدا می کند. در الكل و استن و کلروفرم محلول است ولی در آب، بنزن، اتر واتر دوپترول به مقدار جزئی حل می گردد. محلول های آن به سرعت رنگ تیره پیدا می کنند.

کلریدرات آپومرفین (Apomorphine hydrochloride)، ماده ای به فرمول C۱۷H۱۷NO۲,HCI است. به حالت انیدر، به صورت گرد سفید رنگ  متبلور می شود ولی معمولا یک دوم تا دو سوم ملکول آب همراه دارد. کلریدرات آپومرفین، دارای مصارف درمانی است. مانند آن که در پزشکی به عنوان قی آور و خلط آور به مقدار کم و از راه خوردن یا تزریق زیر جلدی و در دامپزشکی نیز به همین منظور می تواند به کار رود. از این ماده گیاه تیره خشخاش، به علت آن که سریعا باعث استفراغ می شود، در رفع مسمومیت ها مخصوصا مسمومیت های ناشی از استریکین، استفاده به عمل می آید.

کلریدرات آپومرفین موجود در خشخاش

مقدار مصرف گیاه تیره خشخاش در انسان، ۵ تا ۱۰ میلی گرم به صورت تزریقات زیر جلدی در اشخاص بالغ در ۲۴ ساعت است ولی باید همواره توجه شود که گاهی ممکن است موجب ضعف عمل مراکز عصبی گردد. از کلريدرات اپومرفین فقط در مواقعی که فوریت های پزشکی پیش می آید باید استفاده کرد.

نسخه به عنوان خلط آور

کلریدرات آپومرفین  یک سانتی گرم
آب مقطر  ۱۲۰ گرم
اسید کلریدریک   ۵ قطره
شربت ساده  ۳۰ گرم

مقدار مصرف این گیاه تیره خشخاش، یک قاشق سوپ خوری در هر سه ساعت در روز برای اشخاص بالغ است. از آپومرفین در دامپزشکی به مقادیر زیر و به عنوان خلط آور استفاده به عمل می آید: در اسب و گاو به مقدار ۲۰ تا ۵۰ میلی گرم، در گوسفند و بز ۵ تا ۱۰ میلی گرم، در خوک ۱۰ تا ۲۰ میلی گرم و در سگ، ۱ تا ۲ میلی گرم (در ۲۴ ساعت).

کلریدرات اتيل مرفین موجود در گیاه خشخاش

کلریدرات اتيل مرفین (Chlorhydrate d‘ éthylmorphine) با ۲ مولکول آب تبلور (دیونین Dionine، کوده تیلین کلریدرات Chlorhydrate de code thyline) ، به فرمول C۱۹H۲۳NO۳ و ملح افي سينال است. به صورت گرد متبلور و سفید رنگ یا به طور ضعیف به رنگ مایل به زرد و دارای طعم تلخ می باشد. در گرمای ۱۲۰ درجه ذوب می شود. به حالت انیدر، در گرمای ۱۷۰ درجه ذوب و تجزیه می گردد. هر گرم آن در ۱۲ میلی لیتر آب و ۲۵ میلی لیتر الكل محلول است. در کلروفرم و اتر به مقادیر جزئی حل می شود.

کلریدرات اتيل مرفین یا دیونین، مانند کدئین اثر خواب آور و آرام کننده دارد ولی موثرتر از کدئین می باشد در حالیکه، سمیتی تقریبا مشابه به آن دارد. آرام کننده سرفه است و از این گیاه تیره خشخاش می توان جهت درمان سیاه سرفه، آسم، گریپ، ذات الریه و برونشیت استفاده کرد. دیونین در مسلولین نیز سرفه را تسکین می دهد و عرق کردن زیاد آن ها را کم می کند. در سل حنجره، عمل بلع را تسهیل می نماید ولی در موارد تجمع خون در مغز، از مصرف این گیاه تیره خشخاش باید خودداری شود.

مقدار مصرف دیونین ۰.۰۲ تا ۰.۱۰ گرم به صورت شربت یا پوسیون در اشخاص بالغ است ولی برای اطفال، به مقدار ۱ تا ۲ میلی گرم بر حسب هر یک از سنین باید استفاده گردد. تزریقات زیر جلدی آن به مقدار ۱۵ تا ۳۰ میلی گرم به صورت محلول های محتوی ۱ تا ۳ درصد در اشخاص بالغ است. حداکثر مصرف آن ۰.۰۵ گرم در یک دفعه و ۰.۲۰ گرم در ۲۴ ساعت است.

رفع اعتیاد معتادین به مرفین گیاه خشخاش

برای رفع اعتیاد معتادین به مرفین این گیاه تیره خشخاش می توان به جای هر مرتبه مصرف مرفین، سه برابر مقدار آن، دیونین به کار برد و بعدا تدریجا و به سرعت، مقدار دیونین را کم کرد به طوری که مصرف آن را پس از سه هفته به کلی قطع نمود.

دیونین در استعمال خارج به عنوان آرام کننده درد، به صورت کولیر ۲ درصد مصرف دارد.

نسخه برای رفع سرفه

کلریدرات اتيل مرفین (دیونین) ده سانتی گرم
آب لوریه سریز ۱۰ گرم
تتطور بلادون ۲ گرم
شربت تلو ۴۰ گرم
آب به مقدار کافی برای تهیه ۱۵۰ میلی لیتر محلول

این پوسیون به مقدار ۳ تا ۶ قاشق سوپخوری در روز برای اشخاص بالغ مصرف می گردد.

نسخه جهت رفع سیاه سرفه در اطفال ۲ – ۱۰ ساله

کلریدات اتيل مرفین (دیونین) ۲-۲۰ میلی گرم
تتطور بلادون ۳-۳۰ قطره
برمور پتاسیم ۰.۲-۲ گرم
شربت بهار نارنج ۱۰-۲۰ گرم
آب مقطر ۴۰-۸۰ گرم

تهیه این پوسیون برای اطفال ۲ تا ۱۰ ساله باید طوری انجام گیرد که مقدار حداقل تا حداکثر دارو، به تناسب سن اطفال به کار رود مثلا برای کودک ۲ ساله، حداقل مقدار موثره (از ردیف های ۱ و ۲ و ۳) و برای کودکان مسن تر، مقدار زیادتر آن تا حداکثر (به تناسب سن) از مواد مذکور، در فرمول وارد گردد. پوسیون مذکور با قاشق قهوه خوری تا دسرخوری در ۲۴ ساعت مصرف می گردد.

اثر مخدر و آرا کننده درد مرفین موجود در گیاه خشخاش

دی استیل مرفین Diacetylmorphine(هروئین heroin، دیامرفین diamorphine، استومرفین acetomorphine)، ماده ای است به فرمول C۲۱H۲۳NO۵ و به وزن ملکولی ۳۶۹.۱۴۰ که به صورت فلس های ارتورومبیک، قرص مانند در استات متیل به دست می آید. در گرمای ۱۷۳ درجه ذوب می شود. هر گرم آن تقریبا در ۱.۵ میلی لیتر کلروفرم، در ۳۱ میلی لیتر الكل اتیلیک، ۱۰۰ میلی لیتر اتر و ۱۷۰۰ میلی لیتر آب حل می شود. به مقدار جزئی در آمونیاک و در محلول کربنات سدیم، محلول است. در قلیائیات حل می شود و با جوشیدن در آب، تجزیه می گردد.

از نظر درمانی، اثر مخدر و آرام کننده درد دارد ولی مصرف آن به علت آن که عادت می آورد و زیان آور می باشد، ممنوع گردیده است. برای مصارف درمانی، کلریدرات آن به کار می رود. کلریدرات دی استیل مرفین( کلریدرات هروئین، کلریدرات دیامرفین)، به فرمول C۲۱H۲۳NO۵ ,HCI است.

منوهیدرات آن که یک ملکول آب تبلور دارد، به صورت بلوری های ریز یا گرد متبلور، بی رنگ و بی بو به دست می آید و ملح افي سينال است. اگر تازه تهیه شده باشد، فاقد بو می باشد ولی به مرور زمان، بوی اسید استیک پیدا میکند. دارای طعم کمی تلخ است. در ۲ قسمت آب مقطر و ۱۱ قسمت الكل ۹۰ درجه حل می شود ولی در اتر غير محلول است.

دی استیل مرفین موجود در خشخاش واثرات درمانی آن

از نظر درمانی، اثر آرام کننده، خواب آور (با ارزش کمتر از مرفین)، رفع تنگ نفس و مسکن سرفه دارد. از آن در درمان آمفیزم ریوی، آسم، سیاه سرفه و رفع سرفه مسلولین می توان استفاده کرد ولی همواره باید توجه داشت که سمیت آن، در حدود ۲ مرتبه بیشتر از مرفین (Sollier) می باشد و به علاوه مانند مرفین عادت می آورد. در بعضی کشورها مورد استفاده درمانی قرار می گیرد.

مقدار مصرف آن ۵ تا ۱۵ میلی گرم در ۲۴ ساعت برای اشخاص بالغ است که به صورت حب، پوسیون و یا شربت به مصرف می رسد. محلول های تزریقی آن که زیر جلد تزریق می شود باید بلافاصله قبل از مصرف تهیه گردد. کلریدرات دی استیل مرفین، با اسیدهای معدنی و قلیائیات ناسازگاری دارد.

قطره خوراکی جهت رفع سرفه

کلریدرات دی استیل مرفین ده سانتی گرم
آب مقطر لوریه سریز ۲۰ گرم

مقدار مصرف مخلوط مذکور این گیاه تیره خشخاش برای اشخاص بالغ، ۱۵ تا ۲۰ قطره و ۳ یا ۴ دفعه در روز، مخلوط در کمی آب قند است.

حب رفع سرفه و تنگی نفس

کلریدرات دی استیل مرفین  ۰/۰۳ گرم 
عصاره ژوسکیام  ۰/۰۲ گرم
گرد شیرین بیان به مقدار کافی برای یک حب

مقدار مصرف حب مذکور این گیاه تیره خشخاش، ۲–۴ عدد در روز برای اشخاص بالغ، جهت رفع سرفه و درمان تنگی نفس است.

کدئین

کدئین موجود در خشخاش

کدئین Codeine (متیل مرفین Methylmorphine)، بعد از مرفین مهم ترین الكالوئيد تریاک به حساب می آید. در آب و اتر آب دار، به صورت بلوری های درشت و محتوی یک ملکول آب، متبلور می گردد که نوع افي سينال آن است. کدئین در بنزن و اتر انیدر، به صورت بلوری های کوچک (رومبوئدریک) متبلور می شود.

کدئین افي سينال، به صورت بلوری های بی رنگ بی بو و دارای طعم تلخ است. در ۱۱۸ قسمت آب ۱۵ درجه ولی در ۱۴ قسمت آب در حال جوش، حل می شود. در الكل و کلروفرم به سهولت حل می گردد. درجه انحلال آن در اتر و بنزن کمتر از الكل و کلروفرم است. کدئین دارای اثر خواب آور و آرام کننده ولی با تاثیر کمتر از تریاک است. در تسکین و رفع سرفه و دردهای معدی مصرف می شود و اثر بسیار مفید دارد.

کدئین، در مصارف داخلی به مقدار۰.۰۱ تا ۰.۱۵ گرم در ۲۴ ساعت به صورت حب، پوسیون یا شربت مصرف می شود. شربت کدئین دارای ۰.۲۰ گرم درصد از کدئین است یعنی هر قاشق سوپ خوری شربت کدئین ۰.۰۴ گرم کدئین دارد. 

اطفال، مصرف کدئین را نسبتا خوب تحمل می نمایند. مصرف آن برای اطفال بیش از ۳ سال، معادل نیم سانتی گرم بر حسب هر یک از سنین عمر در ۲۴ ساعت است که باید منقسم به مقادير جزئی در هر دفعه به کودک خورانید. حداکثر مصرف آن ۰.۱۰ گرم در یک دفعه و ۰.۳۰ گرم در ۲۴ ساعت برای اشخاص بالغ است. کدئین به صورت املاح برمور، بی یدور و فسفات (سمی) نیز در مصارف درمانی به کار می رود.

ناسازگاری کدئین

ناسازگاری کدئین - گیاه خشخاش

کدئین با کلرورها، يدورها، املاح فلزات سنگین و مواد دیگر، مشابه مرفین، ناسازگاری دارد. کدئین را باید در شیشه های مملو از آن و دور از نور نگهداری کرد. املاح مهم کدئین این گیاه تیره خشخاش، به شرح زیر است:

۱ – استات کدئین، به فرمول C۱۸H۲۱NO۳, CH۳COOH, H۲O، به صورت گرد سفید رنگ مایل به زرد و دارای بوی اسید استیک است. در اثر نگهداری، تدریجا اسید استیک آن از بین رود.

دارای ۷۵.۷۰ درصد کائین انیدر است. در آب و الکل به مقادیر زیاد حل می شود. شیشه کاملا دربسته نگهداری شود. مصرف آن ایجاد عادت می کند.

۲ – برومیدرات کدئین (Codeine Hydrobromide)، به فرمول C۱۸H۲۱NO۳HBr,۲H۲o و دارای ۷۱.۹۱ درصد گادئین است. به ست بلوری های سوزنی شکل متبلور می گردد. هریک گرم آن در ۶۰ میلی لیتر آب و ۱۱۰ میلی لیتر الکل حل می شود. در گرمای ۱۱۵ درجه، آب تبلور خود را از دست می دهد و زرد رنگ می گردد. نقطه ذوب آن در حالت انیدر، گرمای ۱۹۰ تا ۱۹۲ درجه است. مصرف آن ایجاد عادت می کند.

املاح مهم کدئین گیاه خشخاش

۳ – برومومتيلات کدئین ( کدئین متیل بروماید Codeine Methylbromide , اوکودین Eucodin) به فرمول C۱۸H۲۱NO۳,CH۳Br و به وزن ملکولی ۳۹۴.۳۲ است. از تاثیر برومور متیل بر روی محلول کلروفرمی کدئین انیدر حاصل می شود. به صورت ذرات گرد مانند و سفید رنگ است. در گرمای حدود ۲۶۰ درجه ذوب می گردد. در ۲ تا ۳ قسمت آب و در الكل متیلیک خیلی گرم محلول است. در کلروفرم و اتر حل نمی شود.

اثرات درمانی آن مشابه کدئین است. اثر آرام کننده درد، مسکن سرفه و مخدر دارد. مقدار مصرف این گیاه تیره خشخاش از نظر درمانی نیز ۰.۰۵ تا ۰.۲۰ گرم در روز برای اشخاص بالغ می باشد. مصرف غير درمانی آن عادت می آورد.

۴ – کلریدرات کدئین، با دو مولکول آب تبلور، به فرمول C۱۸H۲۱N۳,HCI,۲H۲o و به صورت ذرات کوچک و سوزنی شکل است. در گرمای حدود ۲۸۰ درجه ذوب می شود و در این درجه گرما، قسمتی از آن تجزیه حاصل می کند. هر گرم آن در ۲۰ میلی لیتر آب سرد، یک میلی لیتر آب جوش و ۱۸۰ میلی لیتر الکل حل می شود. مصرف غیر درمانی آن عادت می آورد.

کلریدرات کدئین موجود در گیاه خشخاش

۵ – فسفات کدئین به دو صورت، یکی با یک دوم ملکول و دیگری با یک و نیم ملکول آب، تبلور حاصل می کند. با نیم ملکول آب، به فرمول C۱۸H۲۱NO۳,PO۴H۳,۱/۲H۲O و به وزن ملکولی ۴۰۶.۹ است. در این حالت به صورت گرد سفید یا بلوری های ظریف و سوزنی است. فاقد بو می باشد. در آب به مقادیر زیاد و در آب خیلی گرم به مقادیر زیادتر حل می شود. در الكل به مقدار بسیار جزئی محلول است. اگر بر روی محلول غلیظ آن، الكل قوی وارد کنند، فسفات کدئین به صورت گرد متبلوری مرکب از ذرات کوچک منشوری و بی رنگ، محتوی یک و نیم ملکول آب تبلور به دست می آید.

این نوع فسفات کدئین گیاه تیره خشخاش، تدریجا آب تبلور خود را از دست می دهد و به صورت گرد در می آید. هر گرم سزکوئی هیدرات این گیاه تیره خشخاش که یک و نیم ملکول آب تبلور دارد در ۲.۳ میلی لیتر آب، ۲۳۵ میلی لیتر الكل، ۱۲۵ میلی لیتر الكل جوشان، ۴۵۰۰ میلی لیتر کلروفرم و ۱۸۷۵ میلی لیتر اتر حل می شود. شیشه محتوی آن باید کاملا در بسته باشد.

از نظر درمانی، مقادیر کم آن برای تسکین و رفع سرفه و مقدار ۰.۱۰ تا ۰.۲۰ گرم آن، به صورت پوسیون، حب و یا محلول های تزریقی، به عنوان خواب آور برای بیماران مبتلا به مالیخولیا مصرف دارد. مقادیر عادی مصرف آن، ۰.۰۳ در یک دفعه و ۰.۱۰ گرم در شبانه روز برای اشخاص بالغ می باشد. حداکثر مصرف آن، ۰.۱۵ گرم در یک دفعه و ۰.۴۰ گرم در ۲۴ ساعت برای اشخاص بالغ است.

اثرات درمانی فسفات کدئین موجود در خشخاش

۶ – سولفات کدئین، به فرمول (H۲O۴S۲,(C۱۸H۲۱NO۳ و به وزن ملکولی ۶۹۶.۸۲ است. با ۵ مولکول آب، به صورت ذرات متبلور و گرد مانند با تبلورات ریز در می آید. هر یک گرم آن در ۳۰ میلی لیتر آب سرد، ۶.۳ میلی لیتر آب ۸۰ درجه و ۱۲۸۰ میلی لیتر الكل حل می شود. در کلروفرم و اتر غیر محلول است.

از نظر درمانی، اثر آرام کننده درد و رفع سرفه دارد ولی همواره باید در نظر گرفته شود که ممکن است عوارضی مانند تهوع، استفراغ و غیره پیش آورد. مصرف بی رویه آن، ایجاد عادت  می کند.

۷ – سالیسیلات کدئین، به فرمول C۱۸H۲۱NO۳, C۷H۶O۳ و دارای ۶۸.۴۳ درصد کدئین انیدر است. به صورت ذرات گرد مانند و سفید رنگ متبلور می شود. به مقدار جزئی در آب ولی به مقادیر زیاد در الكل و اتر حل می گردد. مصرف بی رویه این گیاه تیره خشخاش، ایجاد عادت می کند.

نارسئین (Narce ine) موجود در گیاه خشخاش

نارسئین (Narce ine)، به صورت بلوری های سوزنی شکل بی رنگ با طعم بسیار تلخ به دست می آید. به مقدار بسیار کم در آب (در ۷۷۰ میلی لیتر آب سرد) و به مقدار کم در الكل حل می شود. در اتر و کلروفرم حل نمی گردد ولی در بعضی اسیدها و قلیائیات به مقادیر زیادتر محلول است. نارسئین را به طور سنتز از نارکوتین به دست می آورند. نارسئین، اثر خواب آور و مسکن سرفه در سیاه سرفه دارد.

مصرف آن گاهی ایجاد تهوع می نماید به علاوه ناپایدار است. پس از به کار بردن آن، ترشحات دهان و بینی کاهش حاصل کند. مصرف نارسئین، سبب می شود که از دفع ادرار به علت فلج الياف ماهیچه ای مثانه، ممانعت به عمل آید. سمیت نارسئین از مرفین کمتر است. نارسئین در استعمال خارج، اثر آرام کننده موضعی دارد. نارسئین، در مصارف داخلی به مقدار ۰.۰۱ تا ۰.۰۵ گرم به صورت حب، پوسیون یا شربت به کار می رود. شربت این گیاه تیره خشخاش دارای ۰.۰۲ گرم نارسئین در هر قاشق سوپ خوری است. نارسئین به صورت ملح کلریدرات اتيل نارسئین نیز به کار می رود. 

تیره خشخاش از جمله پاپاورین (Papave rine)، الكالوئیدی است که به صورت بلوری های منشوری شکل بی رنگ متبلور می گردد. در آب، اتر و قلیائیات به اشكال حل می شود ولی در الكل، کلرفرم و بنزن محلول است. پاپاورین، به صورت ملح كلریدرات مصرف می شود. کلریدرات پاپاورین به فرمول C۲۰H۲۱NO۴, HCI و به صورت بلوری های بی رنگ و محلول در آب است ولی در الكل به مقادیر کم حل می گردد.

کلریدرات پاپاورین تیره خشخاش

دارای اثر ضد تشنج، گشادکننده مجاری عروق و کم کننده فشار خون است. در آسم، تسکین سرفه در سیاه سرفه، رفع سرفه مسلولین، ورم روده بزرگ مخصوصا مربوط به قسمت انتهایی تیره خشخاش، يبوست های تشنجی، بعضی از عسراطمت ها (قاعدگی های دردناک) آمبولی شریانی و غیره مصرف می شود.

کلریدرات پاپاورین تیره خشخاش به مقدار ۰.۰۲ تا ۰.۰۵ گرم و ۲ تا ۳ دفعه در روز از راه دهان یا به صورت تزریقات داخل ماهیچه ای به کار می رود. مقدار مذکور را به علت آن که تاثیر آن، عادی می شود، می توان تدریجا زیاد کرد. الكالوئيد مهم دیگر تریاک، نوس کاپین Noscapine (نارکوزین narcosine، اوپیان Opian، اوپیانین Opianine، لوگاتین Logatine، توس کاپین Tusscapine …) است که به فرمول C۲۲H۲۳NO۷ و به وزن ملکولی ۴۱۳.۴۳ می باشد.

مقدار آن حتی به ۱۱ درصد، به تناسب شرایط فصل و محیط زیست در گیاه تیره خشخاش می رسد. به حالت متبلور و منشوری شکل (Orthorhombic bisphenoidal) به دست می آید. این الکالوئید از آب غیر محلول و باقی مانده تریاک در تهیه مرفین، به دست آمده است. از نظر درمانی این گیاه تیره خشخاش، اثر رفع سرفه دارد.

تبائين The baine (پارامرفين Paramorphine)، به فرمول C۱۹H۲۱NO۳ وبه وزن ملکولی ۳۱۱.۳۷ است. در تریاک به مقدار ۰.۳ تا ۱.۵ درصد (بر حسب منشاء تهیه تریاک) وجود دارد. از طریق سنتز نیز تهیه می شود. تبائین به صورت ورقه های کوچک مستطیلی ارتورومبیگ، بر اثر تصعید در گرمای ۱۷۰ تا ۱۸۰ درجه، در فشار اتمسفر و با فاصله یک میلی متر، متبلور می شود.

تبائين موجود در گیاه خشخاش

نقطه ذوب آن گرمای ۱۹۳ درجه ( گرمای سریع) است. هر گرم آن در ۱۴۶۰ میلی لیتر آب ۱۵ درجه، ۱۵ میلی لیتر الكل خیلی گرم، ۱۳ میلی لیتر کلروفرم، در حدود ۲۰۰ میلی لیتر اتر و ۲۵ میلی لیتر بنزن حل می شود. تریاک و الكالوئیدهای مختلف آن، در فرمول تعداد زیادی از فراورده های دارویی وارد می شوند.

۱- نسخه جهت رفع ترشی معده (ترشح زیاد اسید کلریدریک)

تنطور تریاک ۵ گرم
تنطور بلادون ۵ گرم
تنطور بادیان ۵ گرم

مخلوط تنطورها، به مقدار ۱۵ تا ۳۰ قطره بعد از هر غذا باید مصرف شود.

۲- نسخه جهت رفع استفراغ های مداوم و قطع نشدنی

مانتول  ۰.۱۵ گرم
الكل ۷۰ درجه ۱۰ گرم
تنطور تریاک  ۵ گرم

به مقدار ۱۵ تا ۳۰ قطره در روز جهت رفع استفراغ هایی که با به کار بردن هر دارو، درمان نمی گردند، مصرف می شود.

٣- نسخه جهت رفع سرفه های تشنجی و تنگی نفس

عصاره تریاک یک سانتی گرم
گرد بالادون دو سانتی گرم
کافور پنج سانتی گرم

مقادير فوق برای تهیه یک حب است. از این حب می توان ۴ – ۶ عدد در شبانه روز برای اشخاص بالغ تجویز کرد.

نسخه جهت رفع سرفه های تشنجی و تنگی نفس - خشخاش

۴- نسخه جهت رفع درد معده و دل پیچه

شربت تریاک ۲۰ گرم
شربت اتر ۲۰ گرم
تنطور بلادون ۱ گرم
آب کلروفرم دار (Eau chloroforme e) ۱۲۰ گرم

از این شربت می توان به مقدار ۱ – ۲ قاشق سوپخوری در هر نیم ساعت تا اخذ نتیجه برای اشخاص بالغ استفاده به عمل آورد.

۵- نسخه برای رفع اسهال

سونیترات بیسموت ۱۰ گرم
گرد دارچین۲ گرم 
گرد تریاک  ۰/۲۰ گرم

برای تهیه ۱۰ بسته کوچک و به مقدار یک بسته در هر ساعت برای اشخاص بالغ می تواند مصرف گردد.

۶- شیاف برای رفع درد بواسیر

عصاره تریاک ۳ سانتی گرم
عصاره بلادون ۲ سانتی گرم
بور دو کاکائو ۳ گرم

مقادیر فوق برای تهیه یک شیاف است و از آن می توان به مقدار ۱ – ۳ شیاف در شبانه روز برای اشخاص بالغ تجویز نمود. این شیاف در رفع بواسیر، خراش ناحیه مقعد، دردهای ناشی از التهاب مثانه و اشکال وقوع قاعدگی، اثر مفید ظاهر میکند.

شیاف برای رفع درد بواسیر - خشخاش

۷- نسخه جهت درمان دردهای قبل از وقوع قاعدگی

کدیین  ۰.۰۵ گرم
هیدرات کلرال  ۱ گرم
برمور آمونیم  ۱ گرم
آب کافوردار( E. camphré e) سی گرم

مخلوط حل شده مواد مذکور، صبح ناشتا در یک دفعه مصرف شود.

۸- داروی آرام کننده درد و خواب آور

شربت مرفين ۴۰ گرم
آب کلروفرم دار (E . Chloroforme e)  ۶۰ گرم
آب بهار نارنج  ۶۰ گرم

به مقدار یک قاشق در هر نیم ساعت مصرف شود.

محل رویش خشخاش

آذربایجان: تبریز، بختیاری، کشور در ارتفاعات ۷۰۰ متری، خوزستان: شوشتر. لرستان: اشتران کوه نزدیک قلعه رستم. فارس: کازرون، شیراز ، خراسان: بین تپه مراوه و بجنورد، کپه داغ، بین جنگل علم علي والله اکبر در ۱۸۰۰ متری. اطراف کاشمر، یزد.  خشخاش و واریته های آن، مخصوصا Var: album، سابقا در ایران پرورش داده می شد ولی امروزه کشت آن ها ممنوع گردیده است.

دسته بندی گیاهان دارویی
اشتراک گذاری

نوشته های مرتبط

2 پاسخ به “خشخاش (Papaver somniferum)”

  1. ممنون ازتون مطالبتون بسیار کاربردی بود و به بیشتر سوال های من در مورد خشخاش پاسخ میداد

  2. با درود به شما از جوشاندن برگها و ساقه گیاه
    خسخاش شیره ای بدست میاد
    اون شیره چه خاصیتی داره .
    با سپاس از شما 🙏🙏

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+926 محصولات
+1647 سفارشات تکمیل شده
+2187 کاربران
+4751 مطالب وبلاگ
سبد خرید

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ورود به سایت