مکانیزاسیون زراعت زعفران

449
مکانیزاسیون زراعت زعفران

الف: در مرحله تهیه زمین و کاشت

در این مرحله در مزارع بزرگ می توان از تراکتور برای شخم عمیق استفاده کرد. قبل از شخم بهتر است ۴۰ – ۲۰ تن کود حیوانی و در صورتی که بافت زمین لمی شنی و یا لمی لیمونی نباشد، علاوه بر کود حیوانی باید حداقل یکصد مترمکعب ماسه (یک سانتی متر ماسه در سطح خاک) نیز در سطح زمین به طور یکنواخت پخش شود و سپس با شخم عمیق (۳۰ – ۲۰ سانتی متر) ماسه و کود به زیر خاک و در محل کشت بنه زعفران قرار گیرد. (این شخم بهتر است در پاییز انجام شود). در این مقاله قصد داریم مکانیزاسیون زراعت زعفران را بررسی کنیم.

در اواخر اردیبهشت پس از قطع باران های بهاره، پس از دیسک و ماله کشیدن روی زمین به منظور خرد کردن کلوخه ها و تسطیح خاک در خرداد ماه (در صورتی که بخواهند در خرداد ماه کشت کنند) با فاروئر با فواصل ۳۷/۵ سانتی متر به ایجاد فارو اقدام می شود (شاسی فاروئر به طول سه متر می باشد و بر روی آن می توان حداکثر ۸ فاروئر نصب کرد. چنان که فواصل فاروها کمتر باشد، خاک فاروها به داخل هم ریخته می شود و از عمق کشت می کاهد و چنان که تعداد فاروها به جای ۸ فارو ۷ فارو شود بر فواصل خطوط ۶ سانتی متر اضافه می شود) چنان چه بخواهند در شهریور ماه و یا اوایل مهر کشت کنند، این عملیات را در شهریور ماه انجام می دهند.

برای افزودن بر عمق فاروها می توان از چند کیسه شن و یا از یک یا دو نفر درخواست شود که بر روی شاسی بنشینند تا بر عمق فاروها اضافه شود. با این وجود ممکن است مقداری خاک به داخل فاروها ریخته شود. بنابراین سعی می شود که کمی از خاک درون فاروها به فاروی قبلی که در آن امر کاشت انجام شده ریخته شود. باید توجه کرد که وقتی سطح خاک صاف شود در واقع عمق فارو به نصف تقلیل داده می شود، از این جهت عمق فارو باید در حدود ۳۰ – ۲۵ سانتی متر باشد که سرانجام عمق کاشت بنه ها در حدود ۲۰ – ۱۵ سانتی متر تأمین شود.

ب: زمان کاشت بنه زعفران

زعفران چون از اواسط اردیبهشت ماه تا اوایل مهرماه آثار حیاتی در سطح خاک ندارد این دوره از نظر کشاورزان دوره خواب نامیده می شود. لیکن از اوایل تیرماه تا اواخر مرداد ماه بنه زعفران در حال تکوین و تکامل جوانه های گل و برگ می باشد. از این لحاظ می توان گفت که دوره استراحت واقعی زعفران ماه های خرداد و شهریور می باشد.

از این جهت ترجیحا باید بنه زعفران را در یکی از این دو ماه و بویژه در شهریورماه از زمین بیرون آورد و کاشت.

بنه زعفران به دو صورت کشت کپه ای و ردیفی در ایران کشت می شود. کاشت بنه زعفران معمولا توسط دست انجام می شود.

کشت کپه ای

مکانیزاسیون زراعت زعفران

از دیر زمان کشت کپه ای زعفران در خراسان جنوبی مرسوم بوده و آن عبارت از آن است که کشاورز به فاصله ۳۰ – ۲۵ سانتی متر با بیل، چاله هایی را در زمین بیرون می آورد و بسته به رسم محل از یک بنه تا یک کاسه بنه (در حدود ۱۵ بنه) در چاله می ریزد و خاک آن را در چاله ما قبل می ریزد و یا خاک خود چاله را به آن برمی گرداند.

کشت ردیفی

طریقه دیگر کشت، کشت ردیفی است که در شیارهایی که توسط فاروئر Furrower و یا گاو آهن ایرانی در آورده شده، بنه ها را با تراکم مطلوب مثلا ۲۰، ۳۰ و يا ۴۰ بنه در هر متر طول ردیف و یا ۵۳، ۷۲ و یا ۱۰۶ بنه در هر متر مربع با فاصله خطوط ۳۷/۵ سانتی متر می کارند. کاشت در حدود ۵۰ بنه در متر مربع به کاشت با تراکم کم و ۷۵ بنه به کاشت با تراکم متوسط و ۱۰۰ بنه به کاشت متراکم نامیده می شود.

ج: تعداد کارگر مورد نیاز در کاشت بنه

برای کاشت ۱۰-۸ تن بنه زعفران در یک هکتار به ۱۰۰ – ۸۰ نفر کارگر در هکتار مورد نیاز است که یکی از اقلام مهم هزینه، کاشت و خرید بنه زعفران می باشد.

تردیدی نیست کاشت با تراکم کم جز صرف وقت، صرف انرژی و از همه مهم تر صرف آب زیاد برای تولید کم، نمی باشد. توضیح اینکه هر قدر بر تعداد بنه و بر بزرگی بنه ها، مثلا بنه های بزرگ تر از ۱۵ و حتی ۲۰ گرم تأکید شود، بر میزان تولید اضافه و در عوض از دوره تولید کاسته می شود.

د: مرزبندی

قبل از کاشت بنه و یا بعد از کاشت بنه باید به مرزبندی زمین اقدام نمود، معمولا مناسب ترین فاصله مرزها ۳ تا ۴ متر می باشد.

ه: عمر زعفران زار

عمر زعفران زار برعکس تراکم بنه می باشد، یعنی هرقدر تعداد بنه ها در مترمربع کمتر باشد، چون زمین دیرتر از بنه های دختر پر می شود، دوره تولید طولانی تر است. در خراسان جنوبی بسته به تراکم کاشت بنه، عمر زعفران زارها می تواند از ۵-۴ سال تا ۱۲-۸ سال و حتی بیشتر باشد.

تردیدی نیست کاشت با تراکم کم جز صرف وقت، صرف انرژی و از همه مهم تر صرف آب زیاد حاصل دیگری ندارد. ارقام و اعداد نشان داده است که کاشت متراکم در ۵-۴ سال همان حاصل را می دهد که کاشت با تراکم کم در ۱۲-۸ سال. برای تولید بیشتر هرقدر بر بزرگی بنه ها وتراكم معقول آن ها تأكید شود کم است.

و: مکانیزاسیون زراعت زعفران – آبیاری

مکانیزاسیون زراعت زعفران

بعد از کاشت بنه معمولا در اوایل مهرماه به آبیاری مزارع زعفران در خراسان جنوبی اقدام می شود.

ز: مکانیزاسیون زراعت زعفران – خراش سطحی زمین

پس از آب اول (آب بسار یا گل آب) چون سطح زمین سله می بندد، برای سهولت بیرون آمدن چمچه ها از خاک باید سطح خاک را در هم شکست و نرم کرد. برای این کار اولا بهتر است قبل از آبیاری مقداری کود حیوانی (مثلا ۲۰ – ۱۰ تن در هکتار) و در صورت امکان مقداری ماسه به همراه کود حیوانی در سطح زمین پخش کرد، در هر صورت پس از آب اول و به هنگام گاو آمدن زمین کشاورزان با چهار شاخ و آن ها که دارای تراکتور کوچک (تیلر) می باشند با روتیواتور، هرس میخی، کولتیواتور فنری و یا گاوآهن ایرانی سطح زمین را سست و نرم می کنند. لیکن در هرحال باید متوجه بود که بیش از ۷-۵ سانتی متر خاک سطحی تحت تأثیر این ادوات قرار نگیرد، زیرا ممکن است موجب شکستن چمچمه هایی شود که در حین رشد و رسیدن به سطح خاک می باشند.

د: مکانیزاسیون زراعت زعفران – حذف علف های هرز

در ایران معمولا حذف علف های هرز از طریق دست و به ندرت استفاده از علف کش ها انجام می شود. لیکن با رعایت عرض چرخ های تیلر می توان از کولتیواتور برای سست کردن و قطع علف های هرز آب سوم اقدام کرد. لیکن از این به بعد بوته ها در سطح خاک گسترده می شوند و حذف علف های هرز توسط کولتیواتور دشوار می شود. البته در صورت استفاده از کولتیواتور باید خطوط کاشت را متناسب با آن از قبل طراحی کرد.

ه: مکانیزاسیون زراعت زعفران – گل چینی

چیدن گل توسط دستگاه تاکنون مشکلاتی در پیش داشته است که امید است با رفع این مشکلات این نقیصه نیز برطرف شود.

اول آنکه گل ها تقریبا در سطح خاک قرار دارند.

دوم اینکه دستگاه مکش پس از قطع گل، خاک اطراف گل را نیز با خود می مکد.

سوم اینکه دستگاه برش در صورتی که برگ زعفران به همراه گل در حال رویش باشد، برگ ها را نیز می برد.

چهارم اینکه دوره گل دادن زعفران تدریجی و در ظرف ۳ – ۲ هفته است. پنجم اینکه زعفران معمولا به صورت کپه ای کشت می شود و نه در خطوط راست ردیفی.

ششم هم سطح نبودن گل ها به لحاظ عدم کاشت بنه های هم وزن و بزرگ.

پیشینه مختصری پیرامون طراحی دستگاه برداشت گل زعفران

 روش های مختلفی برای برداشت گل وجود دارد. از جمله: فک های گل چین، شانه های گل چین، مخروطی دوار، غلتک های زائده دار و ساده، غلتک های خارج از مرکز و هرز گرد، تسمه، توپی خارج از مرکز، پره لاستیکی و غلتک های تحت فشار و گل چین سه پهلو.

این  دستگاه باید دارای اختصاصات زیر باشد.

۱- با توجه به لطافت و ظرافت گل، شدت عمل ماشین باید در حد قابل تحمل باشد.

۲- در حداقل ارتفاع از سطح زمین عمل کند.

۳- گل های زعفران را پس از چیدن در مخزنی ذخیره کند.

۴- قابل تطبیق با ارتفاع گل باشد.

۵- قابل حمل ونقل به صورت کوله پشتی باشد.

۶- مزرعه زعفران باید به طریق ردیفی و با تراکم زیاد باشد.

۷- با رانش دست ها و یا با کمک یک موتور کار کند.

دستگاه بنه کار زعفران

مکانیزاسیون زراعت زعفران

دستگاه بنه کار دارای ویژگی های زیر است:

یک تسمه نقاله به همراه دو ردیف پیاله در این دستگاه پیش بینی شده، به طوری که هر پیاله یک ردیف، در حد فاصل دو پیاله ردیف مجاور، بر روی تسمه تعبیه شده است. هر یک از پیاله ها توانایی برداشت کامل «۵» بنه زعفران از داخل محفظه برداشت را دارا است. محفظه برداشت و مخزن شیبدار توسط یک دریچه لاستیکی قابل انعطاف از یکدیگر جدا شده اند تا جریان پیوسته و یکنواخت بنه ها را برقرار نمایند. در این محفظه پیاله ها در ضمن حرکت به بالا، ۵ عدد بنه را برداشته و در حین برگشت به سمت پایین، آن ها را به پشت پیاله جلویی می ریزند و تا رسیدن به لوله سقوط هدایت می شوند. انتهای لوله سقوط به صورت شیب دار و با عرض ۵ برابر قطر متوسط بنه ها در نظر گرفته شده است. دسته های پنج تایی بنه ها در انتهای مسیر حرکت خود روی این سطح سر خورده و در داخل شیار ایجاد شده توسط شیار باز کن، به صورت نواری و با فواصل مناسب پخش می گردند.

سرانجام دو عدد بشقاب پوشاننده، خاک های دوطرف شیار را روی بنه ها می ریزند و بدین ترتیب  علاوه بر بیرون آوردن شیار و تأمین عمق مورد نظر، جوی میانی در دو طرف نوار کشت شده به وجود می آید. مخزن به حجم ۷۳۰ لیتر و سرعت پیشروی دستگاه ۴/۳ کیلومتر در ساعت است، و می تواند ۸ – ۱۰ تن بنه زعفران را در یک ساعت و به صورت ردیفی و یکنواخت و به عمق ۲۰-۱۵ سانتی متر کشت کند. این دستگاه می تواند به صورت تک واحدی و چند واحدی باشد. این دستگاه می تواند به تیلر و یا تراکتورهای رایج در کشور نصب شود. در مزارع کوچک و بزرگ نیز می تواند مورد استفاده قرار گیرد. ضمنا فناوری ساخت آن ساده و توانایی ساخت آن در داخل کشور فراهم است.

جدول شماره ۱ – مشخصات دستگاه بنه کار زعفران

۱سرعت پیشرفت۴ – ۳ کیلومتر در ساعت
۲ظرفیت مخزن بنه کار۷۸ کیلو گرم
۳تراکتور مورد نیاز باغی۴۰ – ۳۵ اسب بخار
۴اتصال به تراکتور—  اتصال سه نقطه ای
۵عمق کاشت۲۰ – ۱۵ سانتی متر
۶فاصله ی بین دو ردیف۲۰ سانتی متر
۷فاصله بین بنه ها در روی خط۱۵ – ۷ سانتی متر
۸ظرفیت کاشت۷ – ۵ سانتی متر
۹میزان کشت۰.۱۲ هکتار در ساعت
۱۰نوع بنه کار۴ – ۲ ردیفه

دستگاه فرآوری زعفران

سالیان متمادی است که ایران و مخصوصا خراسان بزرگ قسمت قابل توجهی از توان زراعی خود را به امر توسعه سطح زیر کشت زعفران اختصاص داده است که نتیجه آن تولید در حدود ۹۰ درصد تولید جهانی زعفران می باشد. اما متأسفانه به علت آلودگی و مسائل دیگر بازار جهانی زعفران را در اختیار ندارد و به گفته مسؤلین وزارت جهاد کشاورزی فقط ۱۵٪ تجارت جهانی زعفران در اختیار ایران است.

مزایای مکانیزه کردن مراحل فرآوری گل زعفران:

١ – مهم ترین عامل، رعایت نکات بهداشتی است.

۲ – افزایش سرعت فرآوری و در نتیجه افزایش کیفیت و کاهش ضایعات.

۳ – رعایت استانداردهای جهانی.

۴ – اعتبار و پایداری زعفران ایران در بازارهای جهانی.

۵ – کسب جایگاه مناسب جهانی، افزایش صادرات و افزایش قیمت محصول صادراتی.

۶ – مقابله با تبلیغات سوء دیگر کشورها علیه کیفیت زعفران ایران.

۷ – استخراج محصولات جدید از دیگر اجزاء گل زعفران.

۸ – رفع دغدغه کشاورزان در خصوص فرآوری و در عین حال نجات کشاورزان از کمر درد در رابطه با چیدن گل آن هم به صورت نشسته.

۹ – اشتغال زایی با توجه به قابلیت افزایش سطح زیر کشت و توسعه صنایع بسته بندی.

سیستم مکانیزه فرآوری زعفران شامل چهار دستگاه به شرح زیر می باشد:

دستگاه منفردساز

اولین قدم در فرآوری محصول زعفران منظم نمودن گل ها با توجه به خواص فیزیکی مشترکشان می باشد. لذا لازم است گل ها پس از جمع آوری از مزارع که به شکل انبوه می باشد، طی چند مرحله به حالت منفرد در آیند تا همگی در جهت راستای طولی قرار گیرند. در این دستگاه کلیه عملیات فوق اعم از منفرد سازی و هدایت در جهت راستای طولی، بدون اعمال هرگونه تنش فیزیکی بر گل صورت می گیرد و گل ها کاملا منظم به دستگاه برش منتقل می شوند.

دستگاه برش (کاتر)

با توجه به استانداردهای جهانی محدودیت هایی در اندازه طول خامه تعریف شده، نحوه طراحی و عملکرد این دستگاه به گونه ای است که تمامی حالت های مورد تقاضای بازارهای جهانی را مطابق با استانداردهای ذکر شده پوشش می دهد. همچنین این دستگاه توانایی برش یکصد کیلوگرم گل زعفران را در هر ساعت داراست. با توجه به اینکه گل در حین ورود به این سیستم توسط حس گرهای ماوراء صوت و مادون قرمز، اسکن می شود و محل سه بند اتصال کلاله اعم از ضعیف و قوی تشخیص داده می شود، بر این اساس فرمانی جهت برش به دستگاه قطع کننده مربوطه ارسال و برش اجرا می شود. در این صورت ساختار گل بهم ریخته آماده برای تفکیک اجزا می شود.

دقت برش در این سیستم (۱ +) میلی متر می باشد. همچنین اپراتور حق تغییر محل برش را با فاصله های ۰/۵ میلی متری دارد. در طرح تکمیلی شمارنده دیجیتال برای سنجش عیار در نظر گرفته شده است.

دستگاه تفکیک کننده اجزاء

در این قسمت اجزاء گل اعم از (گلبرگ، کلاله، پرچم، دمبرگ) تفکیک می شود و هر یک از محل خاصی به بیرون از دستگاه هدایت می شود. قابل ذکر است که بیش از ۹۰ درصد وزن گل زعفران را گلپوش ها، پرچم و دمبرگ تشکیل می دهد که در حال حاضر به عنوان ضایعات دور ریخته می شود، در صورتی که نتیجه تحقیقات نشان می دهد که از گلبرگ برای رنگ خوراکی و از پرچم ها برای دارو و خوراک زنبور عسل می توان استفاده نمود.

دستگاه خشک کن

کلاله ها پس از تفکیک به این دستگاه وارد شده و طی مراحلی خشک می شوند. مزیت روش های استفاده شده از این دستگاه باعث می شود که کلاله ها از محل برش های طولی که در امتداد هر یک از سه شاخه کلاله وجود دارد منبسط شود. در نتیجه سطح تبادل رطوبت و دریافت حرارت افزایش یافته، محصول در زمان کوتاه تری و با دمای پایین تری خشک می شود که باعث افزایش کیفیت در عطر، رنگ و شفافیت محصول می گردد. پارامترهای ساخت این دستگاه در محیط آزمایشگاهی به دست آمده، تکرارپذیری آن به اثبات رسیده و آماده ساخت می باشد.

دستگاه برش بهینه سازی شده را بر مبنای منحنی تغییرات فشار از نماهای مختلف نشان می دهد.

دستگاه جداساز کلاله از گل زعفران

این دستگاه که با برش دهنده هوشمند و جدا کننده کلاله از گل زعفران و نیز دستگاه خشک کن لایه ای و فشاری (پرسی) مجهز است. این دستگاه از چند قسمت ساخته شده است. در قسمت اول مخزنی وجود دارد که گل زعفران به صورت فله در آن ریخته می شود. کار این مخزن خوراک دهی تدریجی گل بسیار ظریف و آسیب پذیر زعفران است. در این دستگاه گل ها به آرامی به صورت منفرد و در ردیف های موازی نظم دهی و به سمت دستگاه برش هدایت می شوند. تیغ های دستگاه برش که از سیستم های کنترل و پردازش فرمان می گیرند، گلوگاه گل (محل اتصال گلپوش ها به خامه) را هدف قرار داده و به کلی ساختار گل را از هم می پاشند.

با توجه به اینکه گل های چیده شده به سه شکل غنچه، نیمه باز، و باز می باشند، سه روش مختلف ابداع شده که هر یک از آن ها در یکی از موارد سه گانه گل عمل می کنند. پس از برش، اجزای جدا شده كل هر یک وارد دستگاه جداسازی شده و با استفاده از نیروی ظریف و مکانیک باد با ترفند خاصی از یکدیگر جدا می شوند. با استفاده از دریچه های دو طرف تا حدود ۹۰٪ جداسازی به خوبی انجام می شود.

پس از جداسازی اولیه، جداسازی و باز بینی نهایی با نظارت و کنترل نیروی انسانی به اتمام می رسد و کلاله ها وارد دستگاه خشک کن می شوند. در دستگاه خشک کن ابتکاری آقای حداد که خشک کن لایه ای و فشاری (پرسی) نامیده می شود، زعفران ضمن حفظ شکل خود از لحاظ حجم و صورت ظاهر، به صورت لایه های زیبا و بازار پسندی در می آید که عامل رنگ آن در حد بالایی محفوظ مانده است. خروجی این خشک کن به صورتی است که هر گرم کلاله خشک شده از نظر حجم به اندازه دو گرم از سایر زعفران ها به نظر می رسد، این نوع زعفران را می توان زعفران پفکی نامید.

با این دستگاه در ۱۲ ساعت کار با دو کارگر از ۵۰ کیلو گل ۰/۵ کیلو زعفران رشته ای بریده خشک حاصل می شود.

با توجه به اینکه امر باز کردن، جداسازی، حمل و نقل و خشک کردن و بسته بندی گل کلا توسط دستگاه انجام می شود، محصول تولیدی قاعدتا باید از هر نوع آلودگی مبری باشد، مگر آنکه در گل چینی، نظافت دست ها رعایت نشود. طبعأ محصول این دستگاه بهداشتی تر و با کیفیت برتر از لحاظ رنگ، عطر و چشایی است. باید به سازندگان این قبیل از دستگاه ها که برای اولین بار در کشور ساخته می شوند تبریک و دست مریضاد گفت.

دستگاه جداساز کلاله از گل زعفران

گل زعفران در دستگاه پیش فرم مرتب شده و در دستگاه جداسازی اجزاء گل با استفاده از روش واکیم Vacuum از هم جدا می شوند و سرانجام توسط راکتور خشک کن که باز توسط ایشان طراحی شده زعفران خشک می شود.

مخالفت با مکانیزاسیون زراعت زعفران

مکانیزاسیون زراعت زعفران

برخی از افراد مخالف مکانیزاسیون زراعت زعفران می باشند و معتقدند که با ابداع این ماشین آلات بر جمعیت کشاورزان بیکار افزوده می شود، بد نیست که به موارد زیر بذل توجه فرمایند:

الف: آیا با مکانیزاسیون گندم و یا کارنده نشاء برنج و … بر تعداد کشاورزان بیکار افزوده شده است؟

ب: آیا می دانند که در بسیاری از سال ها به عنوان مثال کشاورزان قاینی، فرصت باز کردن گل های زعفران را نداشته و آن را برای فروش به شهرهای مجاور می فرستادند که در برخی از سال ها گل های فروخته نشده در بیابان ریخته می شد؟

ج: آیا می دانند که عمده زعفران در مناطق دشت مانند گناباد و تربت حیدریه تولید می شود و بسیاری از افراد علاقمند به جهت نیاز مبرم به کارگر به هنگام کاشت بنه و در فصل برداشت گل، از کاشت زعفران خودداری می کنند؟

در ضمن در مناطق روستایی، با توجه به ابعاد کم زمین های زراعتی و پستی و بلندی های موجود اصولا امکان مکانیزاسیون فراهم نیست.

د: آیا می دانند که باید کپه کاری معمول در اغلب مناطق به ردیف کاری تبدیل شود و این امر نیاز به ماشین آلات دارد؟

ه: آیا می دانند که مناسب ترین عمق شخم ۳۰ – ۲۵ سانتی متر است که با فارویر ۱۰ – ۵ سانتی متر زیر محل کشت بنه زعفران هم سست می شود، بدین ترتیب بر رشد بنه های دختر بر رشد بیشتر گیاه تأثیر زیادی دارد؟

آیا می دانند که کشاورزان بویژه افراد مسن ساعت ها بر روی زمین به منظور گل چینی می نشینند و به درد کمر مبتلا می شوند تا ما در سایه زحمات آن ها راحت باشیم؟

مشکلات زعفران

برای بررسی مشکلات زعفران بد نیست به سؤال های زیر پاسخ داده شود:

١ – نقاط ضعف زعفران ایران در چرخه تولید، فرآوری و بازاریابی کدامند؟

۲ – چرا با اینکه بزرگ ترین تولید کننده زعفران در جهان ایرانست، بزرگ ترین تاجر زعفران کشور اسپانیا است؟

۳- چرا ارزش افزوده و اعتبار آن را دیگر کشورها از آن خود نموده اند؟

۴- چگونه می توانیم بهره وری زعفران ایران را بالا ببریم؟

 پاسخ

سطح زیر کشت زعفران ایران ۶۰۰۰۰ هکتار و میزان تولید تا دو سال قبل بین ۲۴۰-۲۰۰ تن و یا به عبارت دیگر میزان عملکرد زعفران بین ۴-۳ کیلوگرم در هکتار بوده، در حالی که میزان عملکرد اکثر کشورهای جهان منهای هندوستان (کشمیر) به مراتب از ایران بیشتر و در حد متوسط ۱۰-۸ کیلوگرم در هکتار در سال است. دلایل کمبود عملکرد را می توان در موارد زیر جستجو کرد:

١- انتخاب زمین های لومی یا لومی شنی به جای زمین های رسی و لومی رسی. تحقیقات متعدد نشان داده است که زمین هایی با درصد ماسه بیشتر از ۵۰٪ در میزان عملکرد تأثیر حتی بیشتری از کود حیوانی داشته است. ضمن اینکه ماسه در خاک ماندنی است و کود حیوانی در طی یک سال به تدریج تخمیر و تبدیل می شود. در ضمن زعفران زمین و آب شیرین می طلبد و در زمین های شور عمر آن کوتاه است.

۲- میزان عملکرد با درشتی بنه ها رابطه مستقیمی دارد. در ایتالیا، تانزانیا و برخی دیگر از کشورهای جهان بنه هایی را انتخاب می کنند که حداقل وزن آن ها ۲۰ گرم باشد. هر قدر بنه ها بزرگتر باشند، بر جوانه های حاوی گل و برگ و نتیجتا بر میزان عملکرد زعفران و در عین حال تعداد بنه های دختر بزرگتر افزوده می شود.

۳- عمق کاشت بنه ی زعفران باید متناسب با درشتی بنه باشد. معمولا یک قاعدہ کاشت عبارت از آنست که بذر (بنه نیز در حکم بذر است) را باید در عمق ۳ تا ۵ برابر قطر بزرگ آن ها کاشت. برای بنه۲۰ گرمی که قطر آن در حدود ۴-۳ سانتی متر است باید در عمق ۲۰-۱۵ سانتی متر کشت شود. این امر با رعایت یخبندان های سخت زمستانی و هوای بیش از ۴۰ درجه سانتی گراد تابستان است. سرمای شدید موجب یخ بستن برگ ها و حتی بنه زعفران و گرمای شدید موجب از دست دادن آب بنه ها می شود.

در ضمن باید در نظر داشت که بنه های دختر هر سال در حدود ۳-۲ سانتی متر به سطح خاک نزدیک می شوند و باید هر ساله یک لایه از کود و ماسه و یا خاک زراعتی بکر در سطح خاک اضافه شود.

۴_ ریشه های زعفران کوتاه و افشان و از دایره خارجی بنه می رویند، از این جهت، محل کشت بنه ها باید اولا آبکش باشد و ثانیا یک لایه کود حیوانی پوسیده و مقداری ماسه با شخم عمیق ۱۵ – ۲۰ سانتی متری خاک قرار گیرد و ثالثا زمین از وجود سنگ های ریز و درشت عاری باشد.

۵- جوانه های زعفران از عمق خاک می خواهند خود را به سطح زمین برسانند، از این روی سطح خاک باید با ماسه و کود حیوانی پوسیده سست و نرم شود تا جوانه ها به راحتی سطح خاک را بشکافند.

۶- تراکم بنه های زعفران باید در حدود ۸۰ بنه حداقل ۱۵ گرمی در متر مربع باشد تا بدین وسیله بر میزان عملکرد افزوده و از سال های بهره برداری کاسته شود. در این صورت وزن بنه ها در هکتار به ۱۲ تن می رسد.

۷- کاشت ردیفی به مراتب بهتر از کاشت کپه ای است، باید ردیف های کشت را به عمق مناسب با فارویر و با فاصله خطوط ۴۰- ۳۰ سانتی متر در آورد.

۸- کاشت متراکم بنه های زعفران را در داخل شیارها باید به طور پیاپی و یا حداکثر با یک سانتی متر فاصله از یکدیگر کاشت.

۹- هنگام کاشت، پوسته کف بنه ها که باقی مانده بنه سال قبل است و هم چنین قسمتی از پوشش سطح بنه ها باید حذف شود تا آب کش بنه ها در آغاز افزایش یابد. در ضمن از کاشت بنه های شکسته و غیرسالم باید جلوگیری شود، شاید ضرورت داشته باشد که بنه ها قبل از کاشت با مواد قارچ کش ضدعفونی شوند.

۱۰- بنه ها را بهتر است در اواخر خرداد و یا اواسط شهریور ماه کاشت.

۱۱- آب اول زعفران در بیرجند و قاین بهتر است در اوایل مهرماه باشد و این آب در سبز شدن جوانه ها و در ریشه دار شدن بنه ها و نیز در حلالیت مواد غذایی داخل بنه برای رویاندن جوانه ها و تغذیه آن ها قبل از سنتز کلروفیلی بسیار مهم است.

ارتفاع آب اول زعفران در حدود ۴ سانتی متر و یا چهارصدمتر مکعب در هکتار باید با کاشت بنه ها کاملا خیس شود.

۱۲- سست کردن سطح خاک با فاصله یک هفته (پس از گاو آمدن زمین) باید سطح زمین را با چهار شاخ، گاو آهن ایرانی و یا کولتیواتورهای کوچک و یا دوار که با تیلر کشیده می شوند سست کرد و متعاقب آن ماله زد. باید مواظب بود که ادوات نام برده بیش از ۵ سانتی متر در عمق خاک پیش نروند که موجب قطع جوانه های در حین رشد زعفران گردد.

۱۳- تعداد آب مورد نیاز: زعفران حداکثر به سه آب در پائیز و به سه تا چهار آب با فاصله هر دو هفته تا حداکثر سه هفته در بهار نیاز دارد. در ضمن در ایام یخ بندان باید از آبیاری خودداری شود. آخرین آبیاری در خراسان جنوبی در اوایل اردیبهشت ماه می باشد. طبعأ در صورت بارندگی از تعداد آبیاری ها کاسته می شود.

۱۴- وجین مزارع زعفران از اهمیت زیادی برخوردار است. اولین وجین پس از اتمام دوره گل دادن همراه با نرم کردن سطح خاک که در اثر رفت و آمد سفت شده است باید انجام شود. علف های هرز را قطعا باید قبل از به گل نشستن قطع کرد. هرگاه در این امر غفلت شود آسیب زیادی به زعفران می رسد.

۱۵- در پنج مرحله، گل و یا کلاله زعفران آلوده می شود:

الف) به هنگام گل چینی

ب) به هنگام باز کردن و جدا کردن کلاله ها

ج) به هنگام خشک کردن

د) به هنگام بسته بندی

ه) در ایران مرحله ی تبدیل زعفران دسته ای به رشته ای با آب زدن و سپس خشک کردن زعفران وجود دارد که در این مرحله نیز بر آلودگی زعفران افزوده می شود.

حال هرگاه دست ها آلوده و با آب و صابون شسته نشده باشد، یکی از دردسرهای عمده ی صادرات ما شروع می شود و چیزی بدتر نزد بالأخص اروپایی ها و آمریکایی ها از آلودگی نیست.

۱۶- کلاله ها به هنگام گل باز کردن باید از زیر گل قطع شود. طول خامه حداکثر باید بین ۲-۱ میلی متر باشد. کوتاه کردن و یا حذف خامه به هنگام فروش همان طور که گفته شد مرحله ی دیگر آلودگی می باشد.

۱۷- زمان خشک کردن هرقدر کوتاه تر باشد به شرطی که رشته های کلاله آسیبی نبینند بهتر است. از این جهت خشک کردن در سایه ، آفتاب و یاسایه آفتاب موجب کاهش کیفیت زعفران می شود. امروزه یا باید از خشک کن های اسپانیایی استفاده شود و یا از آون برقی. آون برقی تحت خلاء دیسیکاتورها، جریان هوای غیر همسو با درجه حرارت بین ۵۰ – ۴۰ درجه سانتی گراد برای خشک کردن استفاده شود. در این صورت رنگ کلاله ها به رنگ قرمز شفاف در می آید و در ضمن کلاله ها پیچ و تاب بر نمی دارند و از عطر و طعم و رنگ زعفران هم کاسته نمی شود.

۱۸- فرد تولید کننده باید بکوشد که زعفران عاری از هر نوع ناخالصی باشد. این ناخالصی ها ممکن است به علت اجزاء گل و یا مواد خارجی مانند موی سر ، دانه برنج و یا خدای نخواسته مواد افزوده شده … باشد.

۱۹- نگهداری زعفران – زعفران باید در داخل شیشه های رنگی و یا در داخل بسته بندی هایی  که غیر قابل نفوذ به آب و هوا و نور باشد و در مکان سرد و دور از پرتو آفتاب و نیز در انبارهایی که رطوبت نسبی هوای آن ها کمتر از ۲۰ درصد باشد نگهداری شود.

۲۰- کالای نگهداری شده را بهتر است قبل از حمل به انبار با مهر مؤسسه استاندارد ممهور و در بسته بندی های جذاب بسته بندی نمود و سپس با اشعه گاما آلودگی زدایی شود. زعفران صادراتی باید به همین وضع تا زمان صادرات در انبار بماند تا آسیبی نبیند. در صورت آلودگی زدایی باید مطلب بر روی بسته بندی ها منعکس شود. در صورت حفظ نظافت سر و دست و برش از زیر گل و به ویژه استفاده از وسایل ماشینی فرآوری نیازی به آلودگی زدایی نخواهیم داشت.

۲۱- صادرات زعفران – زعفران می تواند به عنوان یک محصول مورد توجه در سبد کالاهای صادراتی کشور باقی بماند. اما جهت استمرار صادرات، ضرورت دارد برخی اقدامات اصلاحی در نظر گرفته شود. یکی از این موارد تلاش جهت بهبود کیفیت و ارزش افزوده ی حاصل از صدور این کالا است، که مطمئنا با فراوری بهتر و توجه به سلایق و علایق مصرف کنندگان و کوشش در جهت ارسال زعفران هایی با قدرت رنگی، طعم و عطر دلپذیر و نیز نوع و اندازه ی بسته بندی و در عین حال رقابت قیمتی با سایر رقبا باشد.

انتخاب بازارهای هدف نهایی مناسب، تأثیر بسیار با اهمیتی در رشد کمی و کیفی زعفران و ثبات صادرات زعفران دارد.

استفاده از ابزارهای نوین بازاریابی همچون فناوری اطلاعات در قالب تجارت الکترونیکی می تواند صادر کنندگان را با هزینه های بسیار کمتر از هزینه های بازاریابی سنتی در معرفی کالا به مشتریان بالفعل و بالقوه، و نیز شناخت بازار و سلیقه مشتریان و توسعه فروش یاری دهد. صادرکنندگان باید قدرت نفوذ خود را به بازارهای هدف که عمدتا کشورهای ثروتمند و پیشرفته جهان را تشکیل می دهد افزایش دهند.

فرد بازاریاب خود باید به یکی از زبان های فرانسه و با انگلیسی تسلط کافی و با آداب و سنن کشور میزبان و اوزان محلی و فروش آشنا باشد و در ضمن برای معرفی کالا و شرکت، فروشنده باید بروشورهای لازم به زبان مقصد داشته باشد. باید فروشنده ضمن معرفی زعفران  برای مصارف آشپزخانه به موارد مصرف آن در موارد افسردگی، آلزایمر، ضد اکسید کننده ها، سرطان و به طور کلی نقش زعفران در سلامت انسان آشنا باشد.

۲۲- باید به خریداران زعفران آموخت که زعفران گران نیست بلکه زعفران گران تمام می شود. هر هکتار زعفران کاری به منظور برداشت ۴ کیلو گرم زعفران در ایران به ۲۷۶ کارگر صرف نظر از خاک، آب، کود و هزینه های اولیه نیاز دارد. یعنی تنها بابت مزد کارگری باید مبلغی در حدود ۲.۷۶۰.۰۰۰ تومان و یا ۲.۷۶۰ دلار پرداخت نمود.

۲۳- زعفران صادراتی ایران از لحاظ کیفیت در مقام مقایسه با سایر کشورها با کمال تأسف در سطح مطلوبی قرار ندارد. در کتاب زعفران: (رنگ، طعم و عطر) که اخیرا در اسپانیا و به زبان انگلیسی و فرانسه در سال ۲۰۰۶ میلادی به چاپ رسیده است، در صفحه ۴۰ کتاب مذکور قیمت زعفران کشورهای مختلف در بازار اسپانیا بر حسب مورد در هر کیلو به این ترتیب ذکر شده است:

ایران ۳۵۰، يونان ۷۰۰، هندوستان ۱۰۰۰ و مراکش ۱۲۰۰ یورو. همانطور که گفته شد زعفران تمام مناطق جهان وقتی از بوته چیده می شوند از لحاظ کیفیت یکسانند، پس چرا زعفران ایران که مقام اول را در تولید دارد از لحاظ قیمت در حداقل می باشد. پاسخ آن را در موارد زیر می توان جستجو کرد.

الف) خشک کردن در سایه و یا آفتاب و یا در سایه آفتاب برای مدت ۱۰-۷ روز که نتیجه آن از دست دادن کیفیت زعفران از هر سه جنبه رنگی، عطر و طعم می باشد.

ب) آلوده شدن زعفران در مراحل مختلف برداشت، فرآوری و حتی بسته بندی.

پ) روی دست هم بلند شدن فروشندگان زعفران ایران در تخفیف به مشتری به منظور استفاده از جوائز صادراتی.

ت) عدم بازاریابی صحیح، که در این مورد طبعأ باید دولت از طریق وابسته های بازرگانی مساعدت لازم را مبذول دارد.

ث) عدم بسته بندی شکیل و مطابق با ذوق خریداران.

ج) و از همه بدتر بدنامی از لحاظ جنس تقلبی و از این قبیل.

چ) عدم رقابت در ارائه محصول بهتر و با بسته بندی مطلوب تر، با توجه به سایر بسته بندی های معمول در بازارهای جهانی.

ح) عدم ارسال زعفران از طریق یک ارگان مسؤل، مانند شورای ملی زعفران ایران و یا سازمانی به نام نظارت بر تولید و صادرات زعفران که از سال ها پیش مورد درخواست اینجانب بوده است. به عبارت دیگر هیچ کس حق صادرات زعفران ندارد مگر با اذن و مهر شورای ملی زعفران یا سازمان نظارت بر تولید و صادرات زعفران. در این صورت وقتی یک نظام نیمه دولتی کالایی را به نام زعفران مورد تأیید قرار دهد و مسئولیت پذیر باشد، طبعا چنین سازمانی موجب جذب و جلب هرچه بیشتر خریداران خواهد بود. این مطلب امر تازه ای نیست، در کشور اسپانیا سال ها است که چنین سازمانی با چنین وظایفی وجود دارد.

خ) با گران شدن سرسام آور زعفران نه تنها میزان فروش در ایران حداقل به یک دهم تقلیل یافته، بلکه تقاضای جهانی آن نیز کاهش یافته است. در عین حال قیمت زیاد زعفران متقلبین را وادار به انواع تقلب ساخته است، که کم زیان ترین آن ها خرید خامه زعفران به قرار هر کیلو یک میلیون تومان و رنگ آمیزی و فروش آن در صورت توان به چهار میلیون تومان و دریافت سه میلیون تومان سود بادآورده و حرام.

د) با کمال تاسف اصرار صادر کنندگان به صدور زعفران به صورت دسته ای و یا رشته ای به اسپانیا می باشد. با اذعان به اینکه اسپانیا اولا هزار عیب روی زعفران ایران می گذارد و با حداقل قیمت آن را می خرد و با حداکثر قیمت به عنوان یک کالای با کیفیت عالی می فروشد، باید پرسید که چگوند کالای بد به یک کالای بسیار خوب تبدیل می شود؟ پاسخ آن، اولا خوش نامی زعفران صادراتی اسپانیا و  ثانيا بسته بندی های بسیار مطلوب است. توصیه می شود که زعفران به اسپانیا فروخته نشود. چون بالاخره در طول زمان زعفران ایران باید جای خود را در بازارهای جهانی باز کند.

اهم مشکلات موجود در ارتباط با زعفران که جنبه ملی دارد

١ – نداشتن متولی مسئولیت پذیر و پاسخگو در راستای ساماندهی و سیاست گذاری تولید و صدور زعفران.

۲- عدم توجه به کشت های خاص مناطق و کوشش در تحقیق، آموزش و ترویج اطلاعات.

۳- در بین استادان، کارشناسان و کشاورزان در آبان ماه سال، وزیر محترم جهاد کشاورزی در سمینار ملی زعفران در شهر قاین وعده به ایجاد پژوهشکده زعفران در بیرجند و یا قاین دادند، اما این وعده تا کنون عملی نشده است.

۴- بانگاهی به عوامل پیشرفته برخی ار کشورها در می یابیم که هرقدر برتراکم و استقرار دانشمندان در یک مکان افزوده شود، تولید و نهادینه شدن علم نیز از رشد مطلوب تری برخوردار گشته است. تأسیس پژوهشکده زعفران می تواند موهبتی در جهت جذب متخصصین ایجاد علم و ترویج آن باشد. بویژه که در شهر بیرجند ایستگاه تحقیقات کشاورزی در یک منطقه وسیعی وجود دارد و در جوار آن نیز مرکز آموزش کشاورزی بیرجند و دانشکده کشاورزی دانشگاه بیرجند و کمی دورتر دانشکده کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی وجود دارد.

تمام اطلاعات مربوط به زعفران شامل کتب، مقالات، نوشته جات و وسایل برداشت گل (ولو تکمیل نشده) کولتیواتورهای چرخنده، تیلرهای باغی، بنه کار، دستگاه سورت کردن زعفران و نیز نمونه هایی از دستگاه های ساخت ایران و یا خارج از ایران شامل دستگاه جدا کننده کلاله از گل، وسایل خشک کننده ی کلاله و از این قبیل باید در پژوهشکده زعفران جمع آوری شود تا با مشاهده این وسایل مخترعین بتوانند وسایل مطلوب تری را طراحی کنند. در ضمن در هر سال یک روز باید به نام روز برداشت زعفران نام گذاری و در شهرهای حاشیه کویر جشن برداشت برپا شود.

۵- همانطور که تولید زعفران ایران در جهان بی رقیب است، صدور آن نیز با نام ایران و با اختصاصات یک کالای مرغوب باید افتخار انگیز باشد و این در صورتی محقق خواهد شد که ایران زاینده علوم مرتبط به زعفران باشد و علمای آن حرف اول را بزنند.

۶- سال ۱۳۸۴ نقطه عطفی در تاریخ زعفران کاری بود. در این سال وزارت جهاد کشاورزی مبنای قیمتی را برای خرید زعفران توسط شرکت های تعاونی روستایی (به قرار هر کیلو گرم به طور متوسط سه میلیون ریال) براساس کیفیت زعفران تعیین کرد که آن را می توان نقطه عطفی در تاریخ زعفران کاری دانست، زیرا برای اولین بار کشاورزان فهمیدند که قیمت زعفران یعنی چه. چه نکاتی موجب بالابردن و یا پایین آوردن قیمت زعفران می شود. این امر با این وجود مورد توجه مردم قرار گرفت و آنچه داشتند فروختند، اما وزارت جهاد کشاورزی مراتب بعدی آن را که زعفران باید از طریق اتحادیه تعاونی های زعفران کاران صادر شود و یا به عنوان مثال به فروشگاه های زنجیره ای داده شود، مورد توجه قرار نداد و آن طور که شایع است، زعفران را افرادی از شرکت های تعاونی خریدند و چون زعفرانی در دست کشاورزان باقی نمانده بود آن را انبار کرده، لاجرم قیمت زعفران از مثقالی ۱۸۰۰ تومان به ۱۲.۰۰۰ تومان افزایش داده شد.

۷ – خشک سالی های متوالی و از همه بدتر سرمای حداقل ۲۰ درجه زیر صفر منطقه خراسان رضوی و جنوبی در سال ۱۳۸۶ سبب شد که اندام های هوایی و زمینی زعفران یخ ببندد و فاسد شود و محصول سال بعد یعنی ۱۳۸۷ به قریب یک پنجم تا یک ششم تقلیل یابد. متا

سفانه دیگر بار قیمت زعفران افزایش یافت و به بیش از بیست هزار تومان در هر مثقال رسید.

۸- تا مادامی که شرکت های تعاونی روستایی خدمات صادقانه خود را به کشاورزان نشان ندهند، از فاصله بین شرکت های تعاونی و روستائیان کاسته نخواهد شد. این دردناک است که کشاورزان حاضرند زعفران خود را به واسطه ها بفروشند اما از فروش آن به شرکت های تعاونی امتناع کنند. وزارت جهاد کشاورزی و یا سازمان تعاون روستایی باید با تمام قوا از این فاصله بکاهند. فروش وسایل خانه و لوازم کشاورزی و … به طور نقد یا اقساط و با قیمت کم می تواند در جلب اعتماد کشاورزان مؤثر باشد.

۹- وایپا: وایپا به معنی اتحادیه جهانی آژانس های توسعه سرمایه گذاری یا به عبارت دیگر ثبت مالکیت های معنوی است. وایپا مخفف کلمات World Associations of Investment Promotion می باشد.

هرگاه کالاهای انحصاری یک کشور در سازمان مذکور به ثبت نرسد، به محض خروج کالا از مرزهای کشور مبداء هویت آن از کشور فرستنده صلب و به کشور دریافت کننده باز می گردد. از این جهت هرگاه بخواهیم سرنوشت زعفران به سرنوشت پسته و قالی مبتلا نشود، باید هرچه زودتر نسبت به ثبت زعفران ایران اقدام شود. در ضمن کشوری می تواند در دمپینگ Damping یعنی فروش زعفران (یا هر کالای دیگری) زیر قیمت بازار کشور مقصد شرکت کند که عضو وایپا باشد.

۱۰ – در منطقه زعفران کاری باید امکانات سردخانه ای فراهم باشد تا بتوان باز کردن گل ها را با استفاده از سردخانه به لحاظ کمبود کارگر کافی چند روز به تأخیر انداخت.

۱۱ – در برخی از کشورها موسساتی وجود دارد که کار آن ها تولید بنه زعفران می باشد. به عنوان مثال از کشور ژاپن می توان نام برد که از کشور مذکور می توان بنه هایی را مثلا به وزن ۳۹ گرم و به بالا سفارش داد. در ایران برای انجام امور پژوهشی، انسان نمی داند از کجا و چگونه وزن خاصی از بنه ها را خریداری کند.

۱۲ – در ایران باید قوانین سنگین تری در مجازات متقلبين زعفران که با آبرو و حیثیت کشاورزان پاک سرشت و نیز موجب بدنامی کشور می شوند به تصویب برسد. هرگونه اهمال و سهل انگاری در مسایل مملکتی گناهی سنگین و نابخشودنی است.

2 دیدگاه‌ها

  1. قسمت آخر که در مورد چگونگی صادرات زعفران و عضویت در وایپا را نمی دانستم که برای هرکسی که بخواهد در این حوزه ورود پیدا کند لازم است.

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید