طب ابوعلی سینا

کاربر ۵کاربر ۵
1,377 بازدید
ابوعلی سینا

ابوعلی سینا ( ابو علی حسین ابن عبدالله ابن حسن ابن سینا ۱۰۳۷ – ۹۸۰ میلادی) عمری کوتاه و افسانه ای را که پر از مسافرت، صعود و سقوط بود، طی کرده است. این طبیب بزرگ و دانشمند بی همتا برای نسل های بعد از خود میراثی غنی را بجای گذاشت که دهها بخش مختلف از علوم قرون وسطی (طب، زمین شناسی، شیمی، ریاضی، مکانیک، فلسفه، دین، ادبیات، شعر، فن تعلیم و تربیت، موسیقی و غیره) را در بر می گیرد و این از وسعت علایق علمی او خبر می دهد.

علم طب در دوره ی ابوعلی سینا شامل مباحث متعددی مربوط به بخش های مختلف طب نظری و عملی بود.

ابوعلی سینا با درک اهمیت ویژه ی مسئله ی طبقه بندی بیماری ها با توجه به خصوصیت های عینی ایجاد آنها و نحوه ی بیماریزایی، در آثار طبی خود، توجهی جدی به برقرار نمودن ارتباط داخلی و قانونمندی های عمومی نشان می دهد. ثابت قدمی و پافشاری، جستجوهای دایمی علمی و کار دقیق و پر زحمت به ابوعلی سینا در تاليف آثار متعدد پزشک زیست شناسی مدد می رساندند.

هیچ کدام از بخش های طب از توجه ابوعلی سینا دور نمانده، ولی در طول هزار سال تعداد زیادی از آثار وی ناپدید گشتند. در بعضی موارد تنها نام کتاب و رساله ها باقی مانده اند که از روی آن می توان معلوم کرد که این یا آن اثر به کدام مسئله مربوط بوده است. بر طبق کتاب شناسی یوسف نور على اف تعداد آثار طبی این دانشمند بزرگ بیش از ۵۹ عنوان بوده است. از جمله می توان به بیماری های داخلی، جراحی، شکسته بندی، روحی و روانی، روان درمانی، سرطان، بیماری های اطفال، حاملگی و زایمان، سنگ مثانه، پوست، چشم، لارنژیت، پرهیز شناسی (پیشگیری از بیماری ها)، بهداشت، اپیدمیولوژی (همه گیر شناسی)، انگل شناسی، پاتولوژی (آسیب شناسی) بیماری های واگیر، شناخت جنبه های زیبایی، کالبدشناسی، فیزیولوژی، داروسازی، سم شناسی، داروشناسی و دیگر مسایل طب اشاره کرد.

بخش عمده ی آثار طبی ابوعلی سینا به زبان عربی، که در قرون وسطی به عنوان زبان علمی خدمت می کرد، تالیف شده است. وی تنها سه کتاب خود را به زبان مادریش یعنی تاجیکی نوشته است: «دانش نامه»، «تدبیر منزل»، «رساله ی نبض».

کتب ابوعلی سینا

با توجه به نوع نوشته ها، آثار پزشکی بیولوژی ابوعلی سینا به رساله های نثری و آثار نظمی تقسیم می شوند. «قانون في طب» و قریب ۵۰ کتاب و رساله ی دیگر از آن جمله: «الواحيه»، «رساله ی نبض»، «ارجزه في طب»،  «رساله ی عشق» و «تدبير منزل» به آثار نثری منسوب می باشند. همچنین 9 رساله ی: «ارجزه في طب» که از ۱۳۲۹ دو بیتی تشکیل شده، «ارجزه فی باه» تقریبا ۶۰ دو بیتی، «ارجزه فى حفظ و صحه» ۱۵۱ دو بیتی، «ارجزه في طب فی اصول اربع» ۱۲۱ دو بیتی، «ارجزه في مجربات» ۱۱۷ دو بیتی، «ارجزه في طب» ۱۲۱ دو بیتی، «ارجزه في وصايا البقرات» ۹۳ دو بیتی، «ارجزه في وصایای الطبیعه» که ۸۹ دو بیتی را شامل می شوند نیز، از آثار منظوم هستند. تحت عنوان «ارجزه في طب» دو رساله به چشم می خورد که با توجه به توصيف قناوتی با همدیگر فرق عمده ای داشته و هر کدام کتابی جداگانه می باشند.

در بین آثار این دانشمند بزرگ «القانون في طب» دارای مقام ارزنده ای می باشد که در طول بیش از ۳۰۰ سال نه تنها در شرق بلکه در غرب به عنوان یک دستورالعمل اساسی پزشکی خدمت کرده است. در این کتاب اطلاعاتی که در نتیجه ی تجربه ی عملی به دست آمده به همراه بنیان های نظری بخش های مختلف طب گرد آوری شده است. تمام این ها با میراث علمای طب یونان قدیم، عرب، فارس و تاجیک و هند و تبتی نیز آمیخته شده است. «القانون في طب» چون گنجینه ای کل مسایل مربوط به طب نظری و عملی دوره ی قرون وسطی را در بر می گیرد.

بنا به گفته ی ابوعلی سینا «… طب علمی است که حالت بدن انسان را می آموزد تا درجه ای که وی صحت مند است و یا صحت مندی را از دست داده است. برای آن که صحتی نگاه داشته شود، اگر او از دست رفته باشد…».

ابوعلی سینا طب را به دو شاخه ی نظری یعنی علم درباره ی اساس طب و عملی یعنی علم درباره ی استفاده ی آن (طب عملی)، که «تنها قواعد اساسی را تعلیم می دهد و به بیان ماهیت این و یا آن معالجه نمی پردازد»، تقسیم می کند.

وی طب نظری را از طب عملی جدا نشدنی می داند. در آثار او مسایل طب نظری و عملی در پی هم و متحد به شکل سیستمی منظم و یگانه بوده و با هم ارتباط متقابل دارند. به عقیده ی او طب باید نه تنها علل بیماری ها، بلکه دلایل تندرستی را نیز دریابد.

در میراث طبی ابوعلی سینا وظایف زیر برای یک پزشک پیش بینی شده است: پیش بینی درست و تشخیص بیماری، تعیین درست و فوری درمان ضروری، پرهیز و رژیم، تعیین درست نتیجه و یا پیش آگهی بیماری، دانستن تمام راه های حفظ سلامتی انسان سالم و راه های پیشگیری از امراض. يعني كل انواع سطوح پیشگیری در طب مدرن.

به گفته ی ابن سینا برای آن که طبیب پیشگویی درست و صریح داشته باشد باید بداند که جریان های فیزیولوژی در بدن به هنگام سلامتی و در صورت بیماری های مختلف چگونه است؟ یا تحت تاثیر عوامل مختلف اقلیمی و دیگر عوامل چه اتفاقی می افتد؟ برای فهمیدن فیزیولوژی قبل از همه دانستن علم تشریح ضروری است.

وی با درک اهمیت این ارتباط متقابل، در «القانون في طب» و دیگر آثار بزرگ خود، قبل از هر چیز مسایل فیزیولوژی و تشریح بدن را به شكل مفصل روشن می سازد. او در کتاب اول «القانون في طب»، مقالات جداگانه ی «ارجزه في طب» و رساله ی «دفع المجاري الكليه عن البدن الانسانیه» و همچنین رساله های دیگر، این مسئله را توضیح می دهد.

از نظر ابوعلی سینا اساس فیزیولوژی را تعلیمات درباره ی مزاج و طبع، که در قدیم شایع بود، تشکیل می دهد. ابن سینا طبق نظریه ی متقدمان حالت های مختلف سلامتی و بیماری، تاثیر داروها، منافع غذایی و دیگر جریان های حیاتی انسان را در ارتباط نزدیک با عوامل و عناصر بیرونی مثل هوا، آتش، زمین و عناصر داخلی همچون خون، بلغم، سودا، صفرا و همچنین در مجموع عوامل اقلیمی جغرافیایی می داند.

ابوعلی سینا کتاب های سوم و چهارم «القانون في طب»، «ارجزه في طب»، «ارجزه في حفظ الصحه»، «دفع المجاري الكليه عن البدن الانسانیه»، «ارجزه ی فى وصايا الطبيبه»، «ارجزه في تشريح»، «ارجزه في المجربات»، «کتاب القلنج»، «رساله في فصد»، «الاغذيه و الادويه»، «رساله ی نبض» و سایرین را به مسایل اتیولوژی (سبب شناسی)، پاتوژنز (مکانیسم ایجاد آسیب) جریان بیماری، تشخیص و درمان بیماری های مختلف داخلی، جراحی، عفونی حاملگی و زایمان، روحی- عصبی و…. تخصیص می دهد.

ابوعلی سینا دلایل پیدایش بیماری ها را به طور عینی و مادی با عوامل درونی و بیرونی مربوط می داند. او ارتباط متقابل هوای تنفسی و ابتلا به امراض مسری را دقيقا معین نموده و می نویسد: «هوا در نتیجه ی داخل شدن هوای خراب شده ی همجوار و یا در نتیجه ی تاثیرات دیگر، که ماهیت آن بر مردم پوشیده است، خراب می شود». در مورد دفاع در برابر هوای کثیف می نویسد: «آنچه که به هوای کثیف شده و مسموم مربوط است، چون به آن نزدیک شدید، بدن را خشک نگاه داشته و هوای خانه را معتدل نگه دارید. خصوصا در کنار دریا بی اندازه ضروری است».

این متفکر بزرگ هنگام توصیف بیماری آبله، سرخک و دیگر بیماری ها، بر مشخصات واگیری آنها تاكید می نماید. به قول او «آبله و سرخک از جمله ی امراض واگیر بوده و بعد از وزیدن بادهای جنوبی زیاد می شوند.»

به همین طریق ابوعلی سینا بیش از ۸ قرن قبل از اختراع آنتوان ليون هوک مخترع اولین «ذره بین» و نخستین کاشف میکروب، نظریه ی خود را درباره ی وجود علل ناشناخته ی امراض بیان کرده بود. ابوعلی سینا در رساله ی «نبض» ۶۰ نوع نبض ساده و ۳۰ نوع نبض مرکب را توصیف نموده و درباره ی اهمیت تشخیص آنها سخن می راند.

در «القانون في طب» توصیف مفصل بیماری های مننژیت، ذات الریه، پریتونیت (التهاب پریتوئن یا صفات شکمی)، نقرس، زخم ها، تب و لرز، وبا، آبله، هاری، شیزوفرنی، بیماری سنگ کلیه، سنگ مثانه، هلمنتوز (بیماری های انگلی (کرمی) روده) و … داده می شود. هنگام توصیف امراض، نوآوری و وسعت تفکر طبیب دانشمند آشکار می گردد. با توجه به توصیف های ابن سینا، او به هنگام تشخیص بیماری شیوه های معاینه مانند انگشت زنی (دق) (Percussion)، لمس یا برماسیدن (Palpation) و گوش اندازی (سمع)(auscultation) را به کار گرفته است. توصیف های او درباره ی بررسی ترکیب فیزیکی و تغییرات ماکروسکپی در رطوبت، آب دهان، عرق، پیشاب و اخلاط را می توان تحقیقات نخستین و به طور خاص آزمایشگاهی نامید که او هنگام تشخیص اولیه ی بعضی بیماری ها، خصوصا امراض داخلی و مسری پیشنهاد می نماید.

دقت او هنگام توصیف تشخیص و درمان بیماری های جراحی شکسته بندی و سرطان به روشنی دیده می شود. وی اصول جا انداختن مستقیم مفصل شانه را به هنگام در رفتگی، اصول بخیه زدن در جراحی، دوختن پوست و گوشت با بخیه ی تشکی (بخیه ی زیگزاکی) و همچنین اصول جراحی هنگام سرطان را توضیح می دهد. او در این باره می نویسد: «گاهی سرطان نه چندان بزرگ را بریدن ممکن است و اگر واقعا سرطان باشد، از بین بردن آن تنها از راه کاملا نابود کردن امکان دارد. ورم های بافت های اطراف را می برند و تمام رگ و پیوندهای مرتبط را می گیرند بطوری که حتی یکی از آنها باقی نماند. بعد از این کار خون زیادی خواهد رفت… ولی بریده پرتافتن سرطان در بسیار حالت ها كار را خراب میکند… گاهی بعد از بریده پرتافتن، سوزاندن لازم می شود، ولی سوزاندن اکثرا خطر بزرگی به همراه دارد.» متفکر بزرگ در اینجا خطر درمان بی موقع در هنگام انتشار سرطان (Metastasis) را توصیف می کند.

ابوعلی سینا دستاوردهای علم طب را به تشخیص دقیق و تعیین درمان سودمند، توام با پرهیز مناسب و رژیم صحیح مربوط می داند و به همین دلیل به مسایل دواشناسی و خصوصا علم داروشناسی دقت جدی می کند.

کتاب های ابوعلی سینا دارای بخش های جداگانه ی مربوط به مسایل داروشناسی تخصصی و عمومی می باشد. او بیش از ۳۰۰۰ ترکیب ساده و پیچیده ی دارویی را بررسی می نماید که بیش از ۸۰% آنها گیاهی هستند.

اصول عمومی درمان بیماران تحت عنوان «در اصول عمومی طبابت در کتاب اول «القانون في طب» و مسایل مربوط به مسمومیت عمومی و تخصصی (بیش از ۱۰۰ نوع سم و مواد مسموم کننده در کتاب چهارم «القانون في طب» آورده شده است.

این متفکر بزرگ به مسایل پیشگیری از بیماری ها توجه زیادی می کرده و تقریبا در همه ی آثار خود به اصول پیشگیری از بیماری ها و به ویژه به قواعد اساسی بهداشت عمومی و خصوصی دقت جدی نشان می دهد. بطوری که این مسایل در «القانون في طب» و همچنین در رساله های «ارجزه في حفظ الصحه»، «الاغذيه و الادویه»، «تدابیر مسافرین»، «مقادر الشراب من الادويه المفرده و مضارها» و غیره بطور مفصل انعکاس یافته اند.

در میراث موزون دانشمند ما توصیه های پر ارزش او برای جلوگیری از بیماری های جسمی و روحی انسان از جمله در ضرر چاقی، فایده غذای متعادل و ضرر غذای غیر متعادل دیده می شود.

ابن سینا در «القانون في طب» و دیگر آثار خود به مهارت طبیب در معاینه کردن پوست و پرده های مخاطی (مانند پلک چشم) رفتار بیمار، تغییرات در سیستم قلبی عروقی و سیستم تنفس، در تشخیص بیماری ها اشاره ی کامل می کند. به عقیده ی وی برای آن که طبیب در تشخیص به خطا نرود باید دوره ی سیر بیماری و همچنین کل حالاتی را که سبب پیدایش بحران شده است به خوبی درک نماید. در «ارجزه في طب» درباره ی بحران می نویسد: «بحران حالتی نسبتا سنگین بوده و اغلب به مرگ می انجامد. در این حالت بین نیروی جسم و بیماری مبارزه ی شدیدی همچون یک درگیری واقعی جریان می یابد. اگر نیروی بیمار پیروز شود، حیات حفظ می گردد و اگر نیروی مرض غالب آید در آن صورت برای بیمار مرگ ناگزیر است.»

در کل آثار اساسی ابوعلی سینا بر مسایل آموزش پزشکان و اخلاق پزشکی تاکید گردیده و در «ارجزه في وصايا الطبيه»، «ارجزه في وصایا البقرات» و دیگر رساله ها بحث شده است.

رساله هایی چون «رساله ی مالیخولیا»، «قدر» و همچنین باب های جداگانه ی «القانون في طب»، «رساله ی نبض» و «الادوية القلبيه»، جنبه های اساسی فعالیت روحی روانی انسان، مسایل روانپزشکی و کاردیولوژی (بیماری های قلبی عروقی) را روشن می نماید. متفکر بزرگ تاکید می نماید که سلامتی انسان قبل از هر چیز به روابط خانوادگی مربوط بوده و درباره ی این مسئله «رساله ی تدبير منزل» موجود است.

او در این رساله نه تنها موضوعات بهداشت خانواده، اخلاق و روابط متقابل زن و شوهر، بلکه مسایلی درباره ی تربیت اطفال و اقتصاد خانواده را مفصلا بررسی می نماید که تا به امروز نیز اهمیت خود را حفظ نموده اند. او به روابط محرمانه دقت زیادی داشت و رساله ی «مجربات» را در مورد مسایل مذکور نوشته است.

مسایل مربوط به طبیعت شناسی و تئوری های دارای مشخصات پزشکی – بیولوژی در «دانش نامه» و رساله ی «اشارات و تنبیهات» منعکس شده که به زبان فارسی تاجیکی نوشته شده اند.

موضوعات فلسفه ی علم طب در «کتاب الشفا» و «اشارات» و دیگر آثار فلسفی او مفصل مطرح گردیده اند.

از همین طریق، حتی آشنایی اجمالی با میراث ابوعلی سینا سیمای او را در پیش روی ما با عقل داهیانه و جهان بینی بی نهایت وسیع وی جلوه گر می سازد که همیشه مسایل مشکل طبی را شخصا حل می نمود. تحلیل آثار طبی وی گواه آن است که ابن سینا توصیف گر مکانیکی میراث طبیبان قدیم نبود. او در جستجوی حقیقت همچون محققی نکته سنج، مقررات عمومی و تخصصی بخش های مختلف طب نظری و عملی را پیگیرانه بررسی می نماید و به درستی مولف اختراعات و تالیفات می گردد.

میراث علمی غنی و جامع ابوعلی سینا طی ده قرن دست به دست میلیون ها خواننده از ملل گوناگون گشته و نام او را در جهان علم جاویدان ساخته است.

دسته بندی طب سنتی
اشتراک گذاری

نوشته های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+926 محصولات
+1647 سفارشات تکمیل شده
+2187 کاربران
+4751 مطالب وبلاگ
سبد خرید

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ورود به سایت