سرخس نر ، سرخس (Dryopteris Filix-mas)

کاربر 21کاربر 21
576 بازدید
سرخس نر

نام فارسی: سرخس نر ، سرخس

نام علمی: Dryopteris Filix-mas

نام فرانسه: Polystic Fouge remale, Né phrode, Fouge remale

نام انگلیسی: Male shield fern, Male polypody, male fern

نام آلمانی: Gemeiner Wurmfarn

نام ایتالیایی: Falce maschia

نام عربی: سرخس، شرد (Shurud)

سرخس نر یا فوژرمال، از گروه نهانزادان آونددار دارای ریزوم پوشیده از فلس های دراز و قاعده دمبرگ های از بین رفته است. مجموعه این پوشش ها، قطر ریزوم گیاه را ۲ برابر آن چه که هست جلوه می دهد. در قسمت قاعده ریزوم ها، ریشه های کوچک و باریک به رنگ سیاه دیده می شود.

برگ فوژرمال، ظاهر مثلث شکل و نوک تیز، منقسم به قطعات برگچه مانند، با تقسیمات ثانوی دارد. این قطعات هرچه که به انتهای آزاد برگ ها نزدیک می شوند، کوچک تر و دارای تقسیمات کم تر می گردند. در پشت برگ های فوژرمال و در ۲ ردیف، مجموعه هاگدان ها، محصور در پرده نازکی به نام اندوزی دیده می شود. فوژرمال بیشتر در مناطق کوهستانی و اراضی سنگلاخی می روید. قسمت مورد استفاده فوژرمال، ریزوم آن است که درباره زمان خارج کردن آن از زمین، بحث های مختلفی به شرح زیر پیش آمده است:

سرخس نر از تیره نهانزادان آونددار

Goris با بررسی هایی که به عمل آورده به این نتیجه رسید که ریزوم گیاه در ماه های اردیبهشت، خرداد و تیر، دارای مقادیر کم تری از مواد موثره ولی در ماه های مرداد، شهریور ومهر، واجد مقدار زیادتری از آن است. اندازه گیری مقدار ماده موثره در گیاه متعلق به ناحیه ژورا نشان داد که در ماه اردیبهشت، مقدار فیلیسین معادل ۱۲.۷۰ و در شهریور ماه در حدود ۱۹.۶۰ می باشد ولی در گیاه اطراف پاریس، مقدار این ماده در ماه اردیبهشت، معادل ۹.۷ و در شهریور ماه برابر ۱۳.۷۰ است.

به خلاف بررسی های مذکور که بستگی مقدار مواد موثره گیاه را با زمان برداشت محصول و مشخصات محل رویش نشان می دهد، محققین دیگر مانند L. kopler و E. Muller به این نتیجه رسیدند که اگر مقداری از ریزوم گیاهان دو منطقه کوهستانی و جلگه را در فصول بهار و پاییز، جمع آوری نمایند، مشاهده خواهد شد که همه آن ها دارای مقدار مشخصی از عصاره (فیلیسین خام) و حتی سمیت یکسان بر روی ماهی ها می باشند.

ریزوم فوژرمال را معمولا در زمستان از زمین خارج نموده، بقایای برگ های از بین رفته و یا پژمرده شده و ریشه ها را از آن جدا می سازند، سپس آن ها را در ظروف گلی سربسته نگه داری کرده، برای هر سال تجدید می نمایند.

ریزوم ها به صورت قطعاتی به طول ۸ تا ۱۲ و به قطر ۱ تا ۲ سانتی متر، پوشیده از قسمت متورم قاعده دمبرگ ها، در معرض استفاده قرار می گیرد. سطح خارجی ریزوم که شامل بقایای دمبرگ متورم گیاه است، در قسمتی از طول خود (۲ تا ۳ سانتی متر) پوشیده از فلس های نسبتا دراز و پهن، نوک تیز و بسیار ظریف و به رنگ قهوه ای خرمایی یا طلایی است. این فلس ها، فضاهای خالی بین بقایای دمبرگ ها را پر می سازند ضمنا در قطعات ریزوم مذکور، بقایای ریشه های تیره رنگ گیاه نیز دیده می شود.

رنگ ریزوم ها، قهوه ای مایل به سیاه، بوی آن ها ضعیف و ناپسند و طعم آن ها ابتدا ملایم است ولی تدریجا قابض و تلخ می شود. ریزوم گیاهانی نظیر .Aspidium marginale Willd که اثری مشابه گیاه مذکور دارد و هم چنین A. anthelminticum Kunz، به طور تقلب به ریزوم فوژرمال افزوده می شود.

ترکیبات شیمیایی سرخس نر

ترکیبات شیمیایی سرخس نر

ریزوم فوژرمال دارای اسانس، رزین، یک ماده روغنی، تانن، موم وفیتوسترول است، به علاوه ترکیبات مختلف دیگری دارد که بر روی آن ها بررسی های عدیده در طول مدتی طولانی انجام گرفته است مانند آن که در فیلیسین خام (Filicine brute) که در واقع مجموعه ای از این مواد، با واکنش اسیدی است، وجود اسید فیلیسیک ac. flicique که بر اثر تجزیه، فیلی سیل بوتانون (filicylbutanone)، اسید فلاواس پیدیک (ac. flavaspidique)، آلباس پیدین (albaspidine)، آسپیدینول (aspidinol)، اسید فیلیسینیک (ac. flicinique) از آن حاصل می شود، محقق گردیده است.

بررسی های Krafft نشان داد که به لیست مواد فوق باید فیلیکسی نیگرین (flixingrine) نیز که حاصل اکسیداسیون مواد مذکور است و هم چنین فیل مارون (filmarone) و اسید – فیلیكوتانیک (ac. flicotannique) یا آسپیدوتانیک (aspidotannique) افزوده شود.

اسانس ریزوم فوژرمال، پس از استخراج به صورت مایعی به رنگ زرد روشن است که به مرور زمان و در مجاورت هوا، به رنگ قهوه ای در می آید. این اسانس که به مقدار ۰.۸۰ گرم از هر یک کیلوگرم ریزوم به دست می آید، دارای وزن مخصوصی بین ۰.۸۵۰ و ۰.۸۶۰ است و در الكل و اتر نیز حل می شود. این اسانس، مرکب از اسیدهای چرب آزاد مخصوصا اسید بوتیریک، اسید پروپیونیک، کاپریلیک، پلارگونیک و اترهای این اسیدها، مخصوصا مربوط به الکل های هکریلیک و اکتی لیک (Octylique) همراه با مقدار کمی از سینئول است.

ماده روغنی ریزوم فوژرمال، از گلیسریدهای اسیدهای پالمیتیک، سروتیک و اولئیک ترکیب یافته است. اسید فلاواس پیدیک (Ac. flavaspidique) (پولیس تیکوسیترین Polystichocitrin توكسيفرن Toxifen)، به فرمول C۲۴H۳۰O۸ و به وزن ملکولی ۴۴۶.۴۸ است. در ریزوم .Dryopteris Filix – mnas (L.) Schott یافت می شود و از آن استخراج شده است. تعیین فرمول گسترده و سنتز آن توسط McGoodin و همکارانش انجام گرفته است. اسید فلاواس پیدیک دارای فرم های آلفا و بتا است.

ماده روغنی ریزوم فوژرمال

فرم آلفا، به صورت بلوری های ارتورومبیک در متانول و اتانول به دست می آید. در گرمای ۹۲ درجه ذوب می شود و در ۱۱۰ درجه نیز مجددا سخت می گردد و سپس در حرارت ۱۵۶ درجه مجددا ذوب می شود. مقدار کشنده آن از طریق خوراندن در موش، معادل ۶۹۰ میلی گرم برحسب هر کیلوگرم وزن جانور است. فرم بتا، به صورت بلوری های منوکلینیک در بنزن، گزیلن یا اسید استیک به دست می آید و در گرمای ۱۵۶ درجه ذوب می شود.

آسپیدينول (Aspidionl) به فرمول C۱۲H۱۶O۴ و به وزن ملکولی ۲۲۴.۲۵ است. در عصاره حاصل از فوژرمال یافت می شود. استخراج آسپیدینول از Dryopteris austriaca(Jacq.) Woynar توسط Aebi وهمکارانش و سنتز آن توسط Karrer و widmer انجام گرفته است.

آسپیدینول، به صورت بلوری های سوزنی یا منشوری شکل در بنزن به دست می آید. در گرمای ۱۵۶ – ۱۶۱ درجه ذوب می شود. به مقادیر زیاد در الكل، اتر، کلروفرم و استن ولی به مقدار کم در آب و بنزن محلول است. در محلول سود حل می شود. ولی در بیکربنات سدیم تقریبا غیر محلول است. آسپیدینول از نظر درمانی اثر ضد کرم دارد.

اسید فیلیکسیک Filixic acid (اسید فیلیسیک Filicic acid ، فیلی سین…)، نوعی ماده اسیدی است که به حالت طبیعی از .Dryopteris Filix – mas (L.) Schoot به دست می آید و شامل ۶ ترکیب مشابه است که ۳ تای اصلی آن (PBP, PBB, BBB) با متبلور شدن مجدد در استات اتیل، به دست می آیند. استخراج آن توسط (Luck) و بررسی های مختلف آن توسط Riedl و محققین مختلف دیگر انجام گرفته است.

اسید فیلی سینیک موجود در سرخس نر

اسید فیلیکسیک طبیعی، به صورت ورقه های کوچک، به رنگ زرد روشن در استات اتیل به دست می آید. در گرمای ۱۸۴-۱۸۵ درجه ذوب می شود. عملا در آب، متانول و استن غیر محلول ولی در کلروفرم، بنزن استات اتیل گرم و اسید استیک حل می شود. انحلال آن در اتر به مقادیر بسیار جزئی صورت می گیرد.اسید فیلیکسیک، از نظر درمانی اثر دفع کرم دارد.

اسید فیلی سینیک (Filicinic acid)، به فرمول C۸H۱۰O۳ و به وزن ملکولی ۱۵۴.۱۶ است. از ریزوم فوژرمال و هم چنین از تجزیه هیدرولیتیکی اسید فیلیکسیک با Aspidine به دست می آید. سنتز آن توسط Robertson و Sandrock انجام گرفته است.

اسید فیلی سینیک، به صورت بلوری های منشوری شکل در آب یا بنزن به دست می آید. در گرمای ۲۱۴-۲۱۵ درجه ذوب می شود و تجزیه می گردد. عملا در آب و اتر دوپترول، غیر محلول است ولی در ۷۰ قسمت آب جوش و ۱۰ قسمت الكل جوش، حل می شود. در اتر، بنزن، و اسید استیک گلاسیال، به مقادیر کم محلول است. آلباس پیدین Albaspidine (پولیس تیکال بین Albaspidin – BB., Polystichalbin)، به فرمول C۲۵H۳۲O۸ و به وزن ملکولی ۴۶۰.۵۱ است. در گیاهان مختلف تیره Polypodiaceae، مانند انواع زیر یافت می شود. و از آن ها استخراج شده است:

  1. .Dryopteris Filix-mas (L.) Schott
  2. .Aspidium Filix – mas (L.) Schott
  3. Aspidium spinulosum و انواع دیگر گیاهان مذكور.
سرخس نر یا فوژرمال

استخراج آلباس پیدین از عصاره Aspidiumها توسط Boehm و همکارانش، وسنتز آن توسط Riedl و Mitteldorf انجام گرفته است. آلباس پیدین، به حالت متبلور در متانول و اتانول به دست می آید و در گرمای ۱۴۹ درجه ذوب می شود. به مقادیر زیاد در کلروفرم ولی به مقدار کم تر در اتر و بنزن محلول است. انحلال آن در الكل، استن و اسید استیک گلاسیال به مقادیر کم صورت می گیرد. در محلول سود، حل می شود ولی عملا در متانول غیر محلول می باشد.

فیل مارون Filmaron (آسپیدینول فيليسين Aspidinolflicin)، ماده آمرفی است که از فوژرمال (سرخس نر)، استخراج شده است. فیل مارون، دارای رنگ زرد و حالت آمرف است. در گرمای حدود ۶۰ درجه ذوب می شود و طبق بررسی هایی که به عمل آمده، مرکب از ۳ نوع ترکیب می باشد که یکی به صورت بلوری های سفید رنگ با نقطه ذوب بین ۷۰-۷۱، دومی نوعی رزین به رنگ زرد با نقطه ذوب ۶۷ و سومی ماده رزینی به رنگ قهوه ای با نقطه ذوب در گرمای ۷۴ درجه است.

فیل مارون در بنزن، اتر، تتراکلرورکربن، الكل آمیلیک (al. amylique)، اسید استیک گلاسیال، استن و در محلول های قلیایی محلول است. در کربنات های قلیایی، ضمن تجزیه نسبی که پیدا می کند، حل می شود. انحلال آن در الكل، به مقادیر کم صورت می گیرد ولی در آب غیر محلول است. فیل مارون از نظر درمانی، اثر دفع کرم دارد.

تاریخچه سرخس نر

تاریخچه سرخس نر

مردم دوران های قدیم از اختصاصات درمانی فوژرمال مخصوصا خاصیت دفع کرم این گیاه اطلاع داشته و از آن استفاده می نموده اند. تئوفراست در قرن چهارم قبل از میلاد مسیح و بعدا دیوسکورید و پلین و سرانجام در زمان های بعد، جالینوس حکیم از آن برای درمان بیماری ها، مشابه آن چه که امروزه معمول می باشد، استفاده می کرده اند. در آن زمان، ریزوم له شده گیاه را مخلوط در عسل، جهت دفع کرم های پهن و مخلوط در نوشیدنی شیرین و آرد، جهت دفع کرم های کوچک به کار می برده اند.

در این دوران حتی از مسمومیت های مصرف این گیاه واختلالات بینایی حاصل از مصرف زیاد آن، اطلاع داشته اند. در قرون وسطی، استفاده از آن چندان معمول نبود. تدریجا به صورت دارویی سری، مخلوط با داروهای دیگر در معرض استفاده مردم قرار می گرفت. در اوایل قرن ۱۹، مصرف عصاره اتره آن معمول شد و از اواسط این قرن تا زمان حاضر، بررسی ترکیب شیمیایی فراورده های آن مورد توجه قرار گرفت.

خواص درمانی سرخس نر

خواص درمانی سرخس نر

فراورده های فوژرمال در بی مهرگان، سریعا موجب فلج الياف ماهیچه ای صاف می شود. تزریق اسید فیلیسیک آمرف یا فیل مارون، در Lumbricus agricola، موجب فلج تدریجی قطعات کرم می شود که خاتمتا به بی حسی کامل منجر می گردد. کرم آسکاریس به علت پوشش خارجی خود، نسبت به آن مقاومت بیشتری دارد.

فراورده های فوژرمال از داروهای خطرناک هستند و اگر بی رویه مصرف شوند عوارض شدید ایجاد می کنند که ممکن است منجر به مرگ شود. مصرف مقادیر نسبتا زیاد فورژمال، موجب تحریکات روده، همراه با اسهال می گردد، به علاوه بر روی سیستم عصبی مرکزی تاثیر می کند. از عوارض آن، اختلالات بینایی مانند کوری موقت، فلج، تب، یرقان، لرزش، تشنج، آلبومینوری وغیره است که مصرف ۱۰ گرم عصاره آن، کافی برای بروز این حالات می باشد.

و بررسی های Lewin نشان داد که از بین ۵۳ مورد مسمومیت از فوژرمال، ۵ مورد منتهی به مرگ و ۱۴ مورد منجر به اختلالات بینایی در بین بوده است. مسمومیت های فوژرمال را باید مربوط به مواد چربی موجود در آن دانست که به سهولت موجبات جذب مواد سمی آن را در بدن فراهم می آورند. برای رفع مسمومیت از فوژرمال باید ابتدا معده را به کلی تخلیه نمود و آن را شست شو داد. سپس مواد نرم کننده روده به شخص مسموم خورانید و مواد نیرو دهنده عمومی به کار برد.

فراورده های فوژرمال را باید بهترین دافع کرم کدو دانست زیرا بر روی هر دو نوع آن، یعنی کرم کدوی مسلح و غیر مسلح و همچنین بوتریوسفال و آنکی لوستوم موثرند. ولی در هر حال باید توجه داشت که برای بیماران مبتلا به ناراحتی های قلبی و کبدی تجویز نشوند.

اسید فیلیسیک در دام پزشکی اثر قاطع در درمان دیستوماتوز (Distaumatose) گوسفند دارد. و برای دفع کرم گوسفندان مبتلا، به مدت لااقل یک هفته، عصاره اتره فوژرمال را قبل از آن که حیوان، علوفه ای مصرف کند، میخورانند. برای دفع کرم کدوی سگ نیز، از عصاره فوژرمال می توان استفاده کرد. گرد ریزوم فوژرمال به مقدار ۲۵۰ گرم، روزانه به یک اسب یا گاو داده می شود.

صور دارویی سرخس نر

صور دارویی سرخس نر

ریزوم تازه فوژرمال در مصارف داخلی به صورت گرد و مقدار ۱۰ تا ۱۵ گرم (در کپسول یا کاشه)، برای اشخاص بالغ و به مقدار ۲ تا ۳ گرم جهت اطفال – عصاره اتره (محتوی ۱۶ تا ۱۹ درصد فیلیسین خام)، به مقدار ۲ تا ۸ گرم برای اشخاص بالغ (در کپسول یا به صورت Bols و یا الكتوئر) و به مقدار ۲ گرم برای اطفال مصرف می شود. اثر عصاره مذکور در دفع کرم، قطعی است مشروط بر آن که از ریزوم تازه گیاه تهیه شده باشد.

معمولا در حدود ۲ ساعت پس از مصرف دارو، یک مسهل نمکی با ترکیبات رزینی مانند اسکامونه و یا تنطور ژالاب کمپوزه به مقدار ۱۵ گرم و یا شربت نرپرن، جهت دفع کرم های فلج شده و دارو، باید خورده شود و همواره به این نکته توجه گردد که روغن کرچک و مسهل های روغنی دیگر، به کار نرود زیرا موجبات جذب اسید فیلیسیک و مسمومیت را فراهم می آورند.

نحوه تکثیر سرخس نر

تکثیر این گیاه اگر مورد پیدا نبود به سهولت با کاشتن پایه های جوان آن که از جنگل ها و نواحی کوهستانی نیمه مرطوب به دست می آید، انجام می گیرد. زمین زراعتی برای پرورش آن باید سبک، غیر آهکی و خاک برگ دار بوده در معرض تابش خورشید قرار نداشته باشد. ازدیاد پایه ها، خود به خود صورت می گیرد به طوری که پس از مدتی، زمین زراعتی مستور از این گیاه می شود.

پایه های جوان باید بر روی خطوطی به فواصل ۵۰ سانتی متر به نحوی کاشته شوند که هر پایه، حدود ۴۰ سانتی متر از دیگری فاصله داشته باشد. با رویاندن هاگ های این گیاه در قطعه زمین مساعد و خاک برگ دار و انتقال گیاه جوان به زمین زراعتی واجد شرایط (اسیدی و غیر آهکی) نیز می توان اقدام به تکثیر گیاه نمود. بهره برداری باید در زمستان صورت گیرد و توجه شود ریزوم هایی که در این هنگام از زمین خارج می گردد رنگ روشن نداشته باشد زیرا در این حالت، اثر درمانی قاطع نخواهد داشت.

محل رویش سرخس ‌نر

محل رویش سرخس نر

نواحی شمالی ایران، مازندران: آمل، گیلان: سواحل دریای خزر، بین آستارا و اردبیل، بین درختان ناحيه خالودشت، بین لنگرود و قزوین، آذربایجان، حسن بگلو در قره داغ.

از Dryopteris austriaca (Jacq.) Wagnar ماده ای به نام آسپیدین (Aspidine) استخراج شده است. آسپیدین Aspidine (پولیس تیکین Polystichin)،. به فرمول C۲۵H۳۲O۸ و به وزن ملکولی ۴۶۰.۵۱ است. استخراج و تعیین فرمول گسترده آن توسط Aebi و همکارانش وسنتز آن توسط Riedl و Mitteldorf انجام شده است.

آسپیدین، در اتانول به حالت متبلور به دست می آید. در گرمای ۱۲۴-۱۲۵ درجه ذوب می شود. در اتر، بنزن و کلروفرم محلول است ولی در اتر دوپترول به مقدار کم تر حل می گردد. انحلال آن در متانول، اتانول و استن به مقادیر کم صورت می گیرد. آسپیدین از نظر درمانی اثر ضد کرم دارد.

در انواع سرخس هایی به شرح زیر:

  • Dryopteris austriaca (Jacq.) Wojnar
  • Dryopteris caucasicus (A.Br.) F.J. et Corley

ماده ای به نام دزاس پیدین (desaspidine) به دست آمده است.

دزاس پیدین Desaspidin) Desaspidine، روزا پین Rosapin)، ماده ای به فرمول C۲۴H۳۰O۸ و به وزن ملکولی ۴۴۶.۴۸ است. استخراج آن از نوع اول از ۲ گیاه مذکور توسط Aebi و همکارانش و از نوع دوم توسط Widen و همکارانش انجام گرفته است. فرمول گسترده این ماده را Aebi و همکارانش تعیین نموده اند.

دزاس پیدین به حالت متبلور در مخلوط اتر و اتردوپترول به دست می آید. در گرمای ۱۵۰ تا ۱۵۰.۵ درجه ذوب می شود. به مقادیر زیاد در بنزن، اتر و استن محلول است ولی در متانول، اتانول و اتر دوپترول غیر محلول می باشد. و مقدار کشنده آن از راه خوردن به موش، ۳۴۰ میلی گرم بر حسب هر کیلوگرم وزن جانور است.

.Polystichum spinulosum Lamk. et DC

.Polystichum spinulosum Lamk. et DC - سرخسی با ظاهر سرخس نر

سرخسی با ظاهر سرخس نر است ولی با داشتن هاگینه هایی شبیه کلیه و دمبرگ هایی دراز، باریک، کم مقاومت و پوشیده از فلس های کم، از آن به خوبی تشخیص داده می شود زیرا دمبرگ آن به درازی ثلث و حتی نصف طول پهنک می رسد. از این سرخس در غالب نواحی مساعد نیم کره شمالی، مخصوصا در جنگل های مرطوب کشور فرانسه می روید. ریزوم آن، حدود خارجی ۳ گوش دارد و در برش عرضی، ۵ دسته آوندی در آن مشاهده می شود. ریزوم آن دارای مواد موثری تقریبا شبیه سرخس نر است مانند آن که در آن اسيد فیلیسیک، و هم چنین آسپیدین (Polystichine) و غیره یافت می شود.

خواص درمانی

ریزوم این سرخس، اثر دفع کرم کدو، ولی قوی تر از سرخس نر دارد به طوری که در بعضی کشورهای شمال اروپا مانند سوئد، مصرف عصاره آن بر فوژرمال ترجیح داده می شود. Rosendhal معتقد است که عصاره ریزوم آن، ۲ مرتبه موثرتر از عصاره فوژرمال است. این گیاه در ایران نمی روید.

دسته بندی گیاهان دارویی
اشتراک گذاری

نوشته های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+926 محصولات
+1647 سفارشات تکمیل شده
+2187 کاربران
+4751 مطالب وبلاگ
سبد خرید

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ورود به سایت