نقش گیاهان پوششی در کشاورزی ارگانیک

141
گیاهان پوششی

در این مقاله پیرامون اثرات کاشت های مختلف بر کشاورزی ارگانیک و با تمرکز بر نقش گیاهان پوششی صحبت خواهیم کرد.

خاک سالم، گیاه سالم، انسان سالم با کشاورزی ارگانیک

رشد سریع علم و فناوری های نوین همچون مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی، استفاده بی رویه از کودها و آفت کش های شیمیایی اگر چه باعث افزایش کمی تولیدات کشاورزی گردید و مشکل غذا را در بسیاری از کشورها بالاخص کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه حل نموده است.

اما به دلیل بر هم خوردن تعادل بیولوژیکی اکوسیستم ها و تاثیر نامطلوب باقی مانده سموم و هورمون های موجود در کودهای شیمیایی بالاخص نیترات و کادمیم به عنوان ۲ عامل بیماری زا و سرطان زا، بروز آفات و بیماری های عدیده در انسان، گیاه و حیوان و کاهش کیفیت مواد غذایی باعث مطرح شدن کشاورزی کاملا متفاوت و متضاد با کشاورزی صنعتی امروزی به نام کشاورزی ارگانیک در جهان شده است.

کشاورزی ارگانیک که از آن به عنوان کشاورزی پایدار نیز نام برده می شود تعریف آن از کشوری به کشور دیگر بر اساس اقلیم آن متفاوت است اما وجه مشترک آن عبارت است از:

شیوه ای کشاورزی که گیاهان و یا حیوانات تولید شده در این روش بدون دخالت و مصرف افراطی نهاده دام خارج از مزرعه و یا نهاده هایی که منشاء شیمیایی دارند مانند کود و آفت کش، حشره کي قار کش، علف کش، ترکیبات اصلاح شده ژنتیکی و نژادی، داروهای دامپزشکی، مواد افزودنی و تابش اشعه ها تولید شوند.

به دلیل مصرف به شدت محدود کودهای شیمیایی دفع آفات نباتی در تولید محصولات در این روش که این مهم در راستای تعامل سازگار فعالیت انسان با سیستم چرخه طبیعت و استفاده منطقی و متعارف از آن که خود عاملی در جهت ایجاد تعادل پایدار در منابع آب و خاک خواهد بود به آن کشاورزی پایدار نیز گفته می شود.

سیستم چرخه طبیعت

هدف کشاورزی ارگانیک افزایش راندمان تولید محصول با شرط حفاظت از حاصل خیزی خاک و با کمترین تکیه بر استفاده از مواد شیمیایی می باشد.

البته این سوال همواره به عنوان یک سوال مهم و حیاتی برای کارشناسان و متخصصین صنعت کشاورزی مطرح بوده است که چگونه می توان بدون بر هم زدن اکوسیستم و آلوده کردن آب، خاک و هوا بتوان عملکرد سیستم کشاورزی را افزایش داد؟

کشاورزی ارگانیک تا حد بسیار زیادی توانسته است به این سوال پاسخ دهد.

زیرا کشاورزی ارگانیک نوعی مدیریت تولید محصول می باشد که به دلیل استفاده از نهاده های داخل مزرعه و به صورت طبیعی باعث تقویت و توسعه سلامت اکوسیستم های زیستی و خاک می شود.

این روش از کشاورزی را نمی توان بازگشت به کشاورزی سنتی که اجداد ما انجام می دادند قلمداد کرد و مجریان بخش کشاورزی نمی توانند خود را بی نیاز از دستاوردهای علمی احساس کنند زیرا مجهز شدن این نوع کشاورزی به علم و تکنولوژی روز دنیا باعث شده که مناسب ترین کیفیت تولید کشاورزی را به خود اختصاص دهد.

از عواملی که باعث گردیده است کشاورزی ارگانیک تبدیل به رویکردی جهانی شود و رشدی سریع در جوامع پیدا کند اقتصادی بودن و اهمیت دادن به اکولوژی و حفظ خاک و محیط زیست می باشد.

البته این نکته نیز حایز اهمیت می باشد که کشاورزی ارگانیک صرفا جایگزین نمودن نهاده های آلی با عوامل شیمیایی نمی باشد زیرا استفاده غیرصحیح و غیر متعارف مواد آلی نیز باعث اختلال در سیستم چرخه های زیستی می گردد.

اساس کشاورزی بیولوژیک یا ارگانیک بر زنده بودن سیستم خاک و در حالت کلی مزرعه استوار است که با تقویت خاک باعث قوت میکروارگانیسم های مفید نیز می شود.

کشاورزی بیولوژیک

خاک یکی از اجزای مهم تشکیل دهنده بسترهای کشاورزی می باشد که به عنوان زیربنای مهم رشد گیاهان محسوب می شود و تغییرات فیزیکی و شیمیایی به وجود آمده در خاک که با دخالت انسان باعث بروز اختلال در سیستم خاک و آب گردیده است و بدون در نظر گرفتن عواقب منفی و خطرناک فقط سعی در کسب درآمد و برآورده نمودن نیازهای غذایی جامعه بوده است.

در کشاورزی ارگانیک به دلیل استفاده از کودهای آلی و بیولوژیک و کمترین شخم، تناوب در کشت و همچنین تقویت و بهبود جانواران مفید خاک و تخمیر مواد آلی و افزایش مواد مغذی خاک باعث بهبود بافت خاک گردیده و با استفاده از کمپوست ها و کودهای آلی و حیوانی باعث باروری بیشتر خاک می گردد و به همین سبب فرسایش خاک به میزان قابل توجهی کاهش و تنوع زیستی به دلیل احترام گذاشتن به ظرفیت های طبیعی خاک نیز افزایش می یابد.

بین خاک، گیاه، حیوان و انسان رابطه نزدیک و ناگسستنی وجود دارد. زیرا سطح سلامت انسان به طور مستقیم با کیفیت غذای مصرفی او ارتباط دارد و توفیق هر انسانی در زندگی رابطه مستقیم با سطح سلامت جسمی و روحی آن دارد.

ایران به دلیل شرایط اقلیمی بسیار مناسب برای کشاورزی ارگانیک مساعد است و امید است با اقتصادی کردن سیستم کشاورزی ارگانیک در کشور که یکی از اساسی ترین اصول آغاز این حرکت ملی می باشد بتوانیم با توسعه تولیدات محصولات ارگانیک در عرضه مطمئن در شبکه توزیع داخلی و صادراتی که در آینده نه چندان دور مهم ترین و اصلی ترین شرط حضور در بازارهای جهانی عرضه محصولات کشاورزی عاری از مواد شیمیایی خواهد بود حضوری پررنگ داشته باشیم.

کارشناسان بارها از طریق رسانه های گوناگون نسبت به تغذیه گیاهان با کود شیمیایی و رعایت نکردن اصول علمی در تولید محصولات کشاورزی و دامی به دلیل پیامدهای منفی و آثار سوء آن بر سلامت شهروندان اظهار نگرانی نموده اند.

سازمان بهداشت جهانی (WHO)

سازمان بهداشت جهانی (WHO) در سال ۲۰۰۷ رتبه بهداشتی ایران را در بین کشورهای دنیا ۱۲۳ اعلام نموده است که علت اصلی آن سوء تغذیه و عدم رعایت اصول مصرف بهینه کود شیمیایی در مزارع و سموم و هورمون های دفع آفات و باقی ماندن اثرات و ترکیبات آنها در محصولات کشاورزی می باشد که خود موید این وضع اسفبار می باشد.

شاید این سوال در ذهن شما ایجاد شده باشد که چرا سرطان ها بالاخص سرطان های دستگاه گوارش در ایران بسیار آمار بالایی نسبت به کشورهای دیگر دارد جواب این سوال را باید به وجود کادمیم و نیترات بیش از اندازه سطح استاندارد جهانی در محصولات کشاورزی و سبزیجات دانست.

زیرا ۸۰ درصد کودهای مصرفی در کشاورزی ایران را کودهای اوره و فسفر تشکیل می دهد و این ترکیبات شیمیایی می باید به عنوان بزرگ ترین سم مهلک به کشاورزان محترم و بالاخص مردم معرفی شود.

با اعمال سیاست های نادرست دست اندرکاران امور کشاورزی یارانه ۸۰۰ میلیارد تومانی به کودهای شیمیایی اختصاص داده اند و با یک ششم قیمت وارداتی در اختیار کشاورزان قرار می دهند، کشاورزان نیز از این کودها به صورت کاملا افراطی و بی رویه به دلیل ارزانی و قابل دسترس بودن و عدم نظارت کارشناسانه به راحتی استفاده می نمایند و این خود باعث گسترش تولید محصولات غیراستاندارد در جامعه شده است.

امید است با ایجاد بستری مناسب و هدفمند و با تصویب و اعمال سیاست های صحیح و نظارت های مستمر و قانونی دولت محترم بر مصرف کودهای شیمیایی و ایجاد آزمایشگاه های سنجش و کنترل محصولاتی که میزان ترکیبات شیمیایی در آنها بیش از سطح استاندارد جهانی می باشد از ورود آنها به سبد غذایی مردم جلوگیری شود.

نقش گیاهان پوششی در کشاورزی ارگانیک

نقش گیاهان پوششی در کشاورزی ارگانیک

چندین لایه از پوشش گیاهی متراکم باعث کاهش سرعت قطرات بارانی که روی زمین می افتند، می شود. قطرات بزرگ که روی برگ های بالایی درخت افتاده می شود توسط پوشش گیاهی (کانوپی) بوته ها و گیاهان روی زمین دریافت می شود.

قطره آبی که به زمین می رسد با سرعت کمتری فرود آمده و همچنین حداقل اثر شکنندگی ذرات خاک را خواهد داشت. زمین مستقیما با گیاهان زنده ای مانند سرخس ها، خزه ها، جوانه ها و مواد فاسد (برگ، پوسته درخت، سرشاخه ها ، شاخه ها) پوشیده شده است.

ریشه ها، جلبک ها و قارچ ها که غنی از هوموس هستند شدید، در سطح خاک نفوذ کرده، تعداد زیادی از ارگانیسم های خاک مانند کرم خاکی باعث شل نگه داشتن خاک و ساختار پایدار خاک می شود و به همین دلیل آب باران به راحتی نفوذ می کند.

کاشت گیاهان پوششی بصورت متراکم باعث محافظت از خاک می گردد. در کشت گیاهان چند ساله مثل درختان میوه، کاشت متراکم را می توان با کشت لگوم ها ، گراس ها و گیاهان خزنده بین درختان بدست آورد.

در کاشت درختان جدید، گراس های علوفه ای و محصولات قابل کشت (مانند آناناس ، لوبیاها و…) را نیز می توان تا زمانی که درختان سایه اندازی کنند کشت کرد. نه تنها محصولات بلکه حتی گراس ها و علف هرز می تواند از خاک محافظت کنند.

در صورت امکان عملیات مبارزه با علف های هرز را به بعد از بارش باران های سنگین موکول کنید. زیرا علف های هرز به حفظ خاک کمک خواهند کرد. اگر ریشه کنی علف های هرز از این جهت که با محصولات به رقابت شدیدی می پردازند ضروریست باید علف های هرز را بصورت کپه ای بر روی زمین باقی گذاشت تا به عنوان مالچ عمل کنند.

مالچ بدین معنی است که سطح خاک را با مواد گیاهی چیده شده بپوشانند. مالج دارای عملکردهای بسیاری از جمله: اثر حفاظت شدیدی بر روی فرسایش خاک دارد. تا جایی که این برگ ها و یا ساقه قدرت فرسایش باران های ناگهانی را کاهش می دهند.

گیاهان پوششی

گیاهان پوششی

به هر گیاهی که سطح خاک را بپوشاند و باعث بهبود باروری خاک شود گیاهان پوششی می گویند. که می توانند شامل گیاهان لگومینوز که دارای فواید دیگری نیز برای خاک است، علف های هرز با سرعت رشد بالا باشد که هر دو دارای توان تولید بیوماس بالایی هستند.

همواره مهم ترین خصوصیت گیاهان پوششی سرعت رشد بالای آنها و ظرفیت پوشاندن خاک می باشد.

خصوصیات زیر باعث ایجاد گیاهان پوششی ایده ال می گردد

  • بذرشان ارزان، دسترسی به آنها آسان باشد، برداشت، ذخیره کردن و رشد آنها به راحتی صورت گیرد.
  • دارای رشد سریع بوده و قادر باشند در مدت زمان کوتاهی سطح خاک را بپوشانند.
  • در برابر آفات و بیماریها مقاوم باشند.
  • قابلیت تولید مقدار زیادی مواد ارگانیک و مواد خشک را داشته باشند.
  • نیتروژن را در خاک تثبیت کرده و آن را قابل استفاده برای گیاه کند.
  • دارای سیستم ریشه ای خرد کننده ی خاک متراکم باشند و همچنین باعث تولید خاک تجزیه شده گردد.
  • کاشت و مدیریت آن بصورت تک محصولی آسان باشد یا اینکه با دیگر محصولات رشد کند.
  • بتواند به عنوان علوفه یا دانه مثل دانه خوراکی عمل کند.

گیاهان پوششی – لوبیای گاوی

گیاهان پوششی - لوبیای گاوی

لوبیای گاوی (Vigna unguiculata) یکی از مهم ترین لگوم هاست که در محدوده مناطق گرم و نیمه گرم رشد می کند. این گیاه دارای خصوصیاتی است که آن را به عنوان گیاهان پوششی ایده آل مطرح کرده اند.

  • این گیاه به خشکی مقاوم بوده و می تواند با آب خیلی کمی رشد کند.
  • این گیاه قادر به تثبیت نیتروژن در خاکهای فقیر است.
  • این گیاه به سایه مقاوم است بنابراین در کشت مخلوط قابل استفاده می باشد.
  • دانه های آن خوراکی است و می توان به عنوان یک منبع غذایی غنی از پروتئین برای دام ها استفاده کرد.
  • این گیاه کاملا به حمله آفات مقاوم بوده.
  • کشاورزان که در نواحی زیر صحرای آفریقا زندگی می کنند لوبیای گاوی را با ذرت، سورگوم، ارزن و کاساوا کشت می کنند.

طراحی سیستم های کاشت گیاهان پوششی

سیستم های کاشت باید طوری طراحی گردند که سطح خاک همواره با کانوپی گیاهان پوشیده شده باشد. در نواحی قابل کشت زمان دقیق بذرپاشی و کاشت می تواند مانع از شستشوی خاک غیر پوشش دار طی فصول بارانی سال گردد. بعد از برداشت محصولات اصلی ، محصولات کود سبز باید کاشته شوند. در سراشیبی ها محصولات باید در خطوط متقاطع با شیب ها نسبت به حالت عمودی کاشته شوند (روی خطوط تراز) که این امر می تواند باعث کاهش سرعت زیاد آب سطحی گردد.

انواع مناسب گیاهان پوششی

شبدر

در محصولاتی که اکثر اوقات برای حفاظت کانوپی استفاده می شوند باید گونه هایی با سرعت رشد بالا مثل لوبیا یا شبدر باشد که به حفاظت خاک در طی مراحل رشد محصول اصلی کمک خواهد کرد.

روش های قابل اجرا برای دستیابی به پوشش گیاهی دائمی می تواند شامل این نکات باشد:

  • زمان شخم
  • زمان جوانه یا نشاء آنها
  • کشت مخلوط
  • کشت داخل محصولی
  • گیاهان پوششی
  • مالچ پاشی
  • زمان مبارزه با علف های هرز
  • کاشت کود سبز در فصولی که زمین خالی است
  • عملکرد مورد انتظار
  • قابلیت دسترسی به گونه های مناسب
  • قیمت بذر
  • قابلیت دسترسی به آب
  • قابلیت صرفه جویی
  • استفاده مضاعف از گیاهان جانبی
  • کاهش خطر
  • امنیت غذایی

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید