گیاه شناسی زعفران (Crocus sativus)

کاربر ۱۶کاربر ۱۶
6,337 بازدید
گیاه شناسی زعفران

گیاه شناسی زعفران را ابتدا با شرح مختصری پیرامون این گیاه شروع می کنیم. زعفران یکی از مهم ترین محصولاتی است که کشت و پرورش آن در ایران از سابقه طولانی برخوردار است. به طوری که بسیاری از محققان منشا اصلی این گیاه با ارزش را به کشورمان نسبت داده اند. از دیرباز تولید زعفران در ایران رایج بوده و از آن به عنوان طلای سرخ یاد شده است.

نام فارسی: زعفران

نام علمی: .Crocus sativus L

نام فرانسه: S. cultive، S. d’ automne، S. officinal، Safran

نام انگلیسی: Crocus، Dye – Saffron، True – Saffron، Saffron

نام آلمانی: Safran Echter safran

نام ایتالیایی: Zafferano – domestico

نام عربی: زعفران، کروکو (Kruku)

در حال حاضر کشت زعفران نیازمند علم، تخصص و تدبیر فراوان دارد که شناخت مشخصات گیاه شناسی زعفران در اولویت است. به دلیل پایین بودن سطح علمی، آگاهی و علوم کشاورزی در ایران تولید زعفران در واحد سطح از میزان کمتری برخوردار بوده و با افزایش علوم و فنون تولید می توان به میزان تولید بالاتری در واحد سطح دست یافت.

گیاه زعفران از تیره زنبق در گیاه شناسی زعفران

زعفران جزو محصولات کشاورزی بسیار با ارزش است که خداوند متعال آن را برای کشورمان ارزانی داشته است، چرا که ایران در کمربند خشک جهان واقع شده و با خصوصیات خاص این گیاه در مقایسه با گیاهان دیگر نیاز آبی کمتری داشته و در مقابل نسبت به دماهای متغیر مقاومت بالایی دارد.

گرچه بیشترین میزان تولید مربوط به ایران می باشد، اما به دلیل مشکلات مربوط به بسته بندی و بازاریابی جهانی کشورهایی نظیر اسپانیا و حتی امارات متحده عربی با خرید فله ای این محصول، آن را بسته بندی کرده و در بازار جهانی به فروش می رسانند. با پیشرفت علم بسته بندی و مارکتینگ می توان این مشکل را تا حدود زیادی برطرف نمود. تولید زعفران ضمن ایجاد اشتغال از ارزآوری بالایی برخوردار است.

با حمایت دولت، مسیولین مربوطه و همچنین همکاری کارشناسان و متخصصین این بخش می توان دگرگونی عمیقی در کشت زعفران ایجاد نمود. پایین بودن میزان بارندگی های سالیانه و اهمیت بالای آب، این امکان را میسر می سازد تا بدون هر گونه مشکلی اقدام به تولید محصولی با ارزش و کم توقع نمود.

با توجه به اینکه دستیابی به تجارب و اطلاعات علمی با دشواری هایی روبرو است، اغلب تولید کنندگان با صرف هزینه، وقت و انرژی زیاد به تولید متوسطی دست می یابند. در حالی که با کمی تامل و استفاده از تکنیک های ویژه و علوم و فنون دقیق می توان به تولیدی پایدار و قابل اتکا دست یافت.

گیاه شناسی زعفران

مشخصات گیاه شناسی زعفران

زعفران با نام علمی (Crocus sativus L) از خانواده زنبقیان گیاهی پایا، علفی، چند ساله و پیازدار است که ارتفاع آن کمتر از ۴۰ سانتی متر می باشد. این گیاه دارای برگ های دراز و سبز مانند چمن است.

ساقه زیر زمینی آن از دو پیاز تشکیل می شود. این پیازها سخت، مدور و گوشت دار هستند. زعفران دارای پراکندگی زیادی بوده و شامل انواع دایمی، علفی، زینتی، کوتاه، پیازدار(سوخ) و بدون ساقه است. جنس زعفران جزو قلمرو گیاهان، شاخه گیاهان آوندی، زیرشاخه گیاهان گلدار، رده تک لپه ای، راسته سوسنیان می باشد.

اندام های زعفران بدین صورت است. هر پیاز۱۶-۵ برگ باریک، مانند برگ علف های چمنی تولید می نماید. ریشه های زعفران از نوع افشان بوده که از قاعده پیازها و از روی دایره محیطی آن می رویند. گل های زعفران ارغوانی، منظم و شامل لوله ای دراز است.

زعفران خیلی مرغوب قسمت کلاله گل یعنی قسمت انتهایی خامه است و میله خامه، زعفران درجه دو و نامرغوب را تشکیل می دهد. دوره گلدهی زعفران به طور معمول ۲۰-۱۵ روز است. میزان گلدهی گیاه در اوایل و اواخر دوران گلدهی پایین تر بوده و لذا زمان کمتری را به خود اختصاص می دهد.

گیاه شناسی زعفران

زعفران با نام عمومی saffron گرانبهاترین گیاه زراعی موجود در روی کره زمین است که جزو تیره زنبق به حساب می آید. به لحاظ ژنتیکی زعفران گیاهی تک لپه ای و عقیم است چون تری پلویید (24= 2n =3x) می باشد و محل تخمدان آن زیر خاک قرار داد.

تکثیر زعفران از طریق بنه نیز انجام می گیرد. به علت اینکه در حالت غنچه یا گل محصول برداشت می شود احتمال وقوع تصادفی جهش نیز در آن بعید به نظر می رسد.

در منطقه آب و هوایی مدیترانه و غرب آسیا از عرض جغرافیایی ۳۰ تا ۵۰ درجه شمالی و طول جغرافیایی ۱۰ درجه غربی تا ۸۰ درجه شرقی در مناطق بسیار کم باران ایران که دارای زمستان سرد و تابستان گرم بدون داشتن بارش در اوایل فصل پاییز باشد گسترش دارد. از ویژگی های بارز این گیاه ظهور گل آن پیش از هر اندام رویشی دیگر است. در مناطق استوایی و معتدله هر دو نیم کره، انتشار دارند.

این گیاه در نواحی غرب دریای خزر و در اوایل قرن اول هجری در ماورالنهر و برخی از نواحی خراسان بعد از شکست ایران در جنگ قادسیه مورد کشت قرار گرفته است. در حال حاضر بیش از ۹۰٪ تولید جهانی زعفران مربوط به ایران می باشد. به طور کلی در اوایل آبان ماه گل های زعفران و پس از چند روز دیگر برگ های زعفران ظاهر می شوند.

گیاه شناسی زعفران – نام زعفران (Crocus sativus L)

گیاه شناسی زعفران - نام زعفران (Crocus sativus L)

واژه زعفران از زبان عربی به زبان های دیگر راه یافته است، ولی اصلیت خود این واژه ناشناخته است. واژه فارسی برای گیاه زعفران، کُرکُم می باشد که در فارسی میانه به صورت کورکوم تلفظ می شده است. در ایران قدیم براساس فرهنگ و شواهد جغرافیایی در زبان پهلوی به زعفران در گفتگوها کرکم KarKam گفته می شده است. در زمان مادها تلفظ آن متشابه کرکم بود.

بعدها این کلمه با تغییراتی و بر اساس حروف فونتیک در داخل قبایل آرامی کرکما Kar Kema، و به زبان عبری Kar Kom، در سنسکریت کون کوما Kunkuma و در زبان یونانی هومر آن را به صورت کروکوس تلفظ کرده است. در زبان ترکی زفرون(زفرو)، در عربی الزعفران، در انگلیسی Saffron، در اسپانیایی Azafran، در فرانسه Safran، در ایتالیایی Zaferano و در آلمان Echter Safran و به هندی Zuffron تلفظ می شود.

چون مصرف زیاد زعفران در خانم های باردار موجب سقط جنین می شود به همین جهت در ایران قدیم بویژه در قسمت شرق ایران (خواف، تربت جام، افغانستان) به زعفران زاپران و یا زه پران می گفتند که به مفهوم سقط جنین است. کلمه دیگری که به عنوان زعفران در همان مناطق رواج داشته کلمه سفران و یا سافران است که احتمالا در طول زمان زاپران به سافران Saffron تغییر داده شده، بنابراین باید کلمه انگلیسی Saffron را یک کلمه فارسی دانست.

ویژگی های ریخت شناسی زعفران (مورفولوژیکی)

ویژگی های ریخت شناسی زعفران (مورفولوژیکی) در گیاه شناسی زعفران

گیاهان علفی چند ساله ای هستند که به طور معمول دارای پیاز، تکمه یا ریزوم می باشند. برگ ها به طور معمول به صورت منطبق روی هم قرار گرفته و خنجری شکل یا گاهی باریک و خطی می باشند. گل آذین انتهایی و مرکب از یک یا چند گل است (به عبارتی دیگر گل ها به صورت اکتینومورف یا زیگومورف می باشند).

پوشش گل شبه گلبرگ و متشکل از ۶ قطعه می باشد که با تقارن شعاعی یا دو طرفی قرار گرفته اند. قطعه های گل پوش به طور معمول در قاعده به یکدیگر متصل شده و تشکیل لوله گل پوش داده اند. پرچم ها به شمار ۳ عدد و به طور متقابل با قطعه های گل پوش، قرار دارند. تخمدان زیرین و به طور معمول ۳ خانه بوده و در هر خانه آن شمار زیادی تخمک قرار دارند. خامه ۳ بخشی و هر یک از تقسیم های آن درست و یا دارای تقسیم های فرعی است. گاهی تقسیم های خامه به شكل شبه گلبرگ (مانند زنبق) درآمده اند، میوه نیز به صورت کپسول است.

گیاه شناسی زعفران – تعداد کروموزم های زعفران

گیاه شناسی زعفران - تعداد کروموزم های زعفران

محققان در مطالعاتی که بر روی اندام های زعفران انجام دادند تعداد کروکوزم های آن را بدین ترتیب اعلان نمودند. تعداد کروموزم های گونه هایی که در ایران شناسایی شده اند بین 20 = 2n یا 24 = 2n تغییر می کند. اما تعداد کروموزم سایر گونه ها بین 6 = 2n تا 46 = 2n کروموزم تغییر می کند.

یک اندازه ژنومی بزرگی برای زعفران C.sativus بیش از ۳۰۰۰۰۰ MBP تخمین زده می شود، با توجه به اینکه اندازه ژنوم های C. verus که دیپلویید است در حدود ۱۱،۰۰۰ MBP می باشد. این بدان معنی می باشد که ژنوم های زعفران زراعتی ده برابر اندازه گندم معمولی، ۶۰ برابر بزرگتر از برنج و ۲۴۰ برابر بزرگتر از گیاه رشادی Arabidopsis toaliana است.

زعفران زراعتی یک گیاه تریپلویید است که پایه کروموزومی آن 8=x می باشد. کاریوتیپ زعفران توسط بسیاری از افراد مطالعه شده است. گزارش حاکی از آنست که زعفران کشورهای آذربایجان، ایران، ایتالیا، ترکیه، فرانسه و انگلستان همه دارای 24 = 2n کروموزم بوده و فاقد تفاوت های کاریولوژیکی بوده است. کاریوتیپ مورد قبول آن ها شامل هشت تریپلت Triplet است.

گیاه شناسی زعفران – اندام شناسی گیاه زعفران

اندام های زعفران

اندام های زعفران از لحاظ ویژگی های ریخت شناسی عبارتند از: برگ، کلاله، خامه، گلبرگ، کاسبرگ، پیاز (سوخ)، چمچه ، ساقه، ریشه.

برگ

برگ های زعفران همانند برگ چمن، باریک و بلند و نوک تیز بوده و به رنگ سبز زیبا از روی پیاز سفت که همان غده زیرزمینی زعفران است، خارج می شود و معمولا بعد از ظهور گل ها به وجود می آیند.

تعداد برگ های هر بنه جوانه راسی (و ندرتا جوانه های جانبی) بطور تقریبی ۱۶-۵ برگ متغیر بوده و طول برگ ها به 20-60 سانتی متر می رسد، اغلب واجد نوار سفید رنگ در قسمت وسط می باشد. قسمت رویی برگ تیره تر است و در ارقام مختلف متفاوت می باشد.

زیر برگ آن روشن است و در گونه های مختلف زعفران فرق می کند. ضخامت برگ ممکن است کم تا زیاد باشد و در ارقام مختلف زعفران مانند خزری، زاگرسی، سفید، بنفش، زیبا و جوقاسم متفاوت است. برگ ها در آغاز حالت ایستاده مانند چمن دارند، اما وقتی بلند شدند بر روی هم می خوابند.

وجه تمایز زعفران ها از طریق شناسایی وضع ظاهری برگ ها قبل و بعد از مرحله گل دهی، تعداد برگ ها، طول و عرض برگ ها و همچنین رنگ برگ ها امکان پذیر است.

گیاه شناسی زعفران و برگ آن

برگ ها در زعفران زراعتی Crocus sativus معمولا بعداز ظهور گل ها ظاهر می شوند، مگر آنکه در آبیاری زعفران تعجیل شود و زودتر از موعد مقرر آبیاری شود. در این صورت برگ ها به طور معمول زودتر ظاهر می شوند.

دوره رشد برگ ها حدود سه الی چهار ماه طول می کشد و عمر رویش برگ ها حدود ۷ الی ۹ ماه متفاوت است و بستگی به منطقه و اکوسیستم زراعی زعفران دارد. مشاهده می شود که در نواحی کوهستانی عمر رویش برگ ها بیشتر از نواحی دشت است.

در زمین های حاصل خیز برگ های زعفران به تعداد زیاد و طول بلند رشد می کنند، به طوری که در روش کاشت کپه ای نه تنها فاصله کپه ها را پر می کنند بلکه فواصل خطوط را با خوابیدن بر روی یکدیگر مانند گیسوی بانوان می پوشانند و موجب کاهش سطح تابش خورشید که به زیان اندوخته های غذایی گیاه می باشد فراهم می کنند. از این جهت انتخاب واریته های جغرافیایی با برگ بیشتر اما کوتاه و عریض مطلوب تر است.

شاخص سطح برگ در زعفران حداکثر ۵/۱ در مقابل گندم، جو و برنج و پنبه که بین ۴ – ۵ می باشد. شاخص سطح برگ زعفران از کمینه ۲۳.۰ پس از ۳۱ روز آبیاری اول تا بیشینه ۲۴/۱ پس از ۱۷۳ روز (اوایل فروردین ماه) گزارش شده است. همبستگی مثبت بالایی بین سطح برگ و وزن خشک برگ ها وجود دارد. از این روی از طریق وزن خشک برگ ها می توان به شاخص سطح برگ ها پی برد. فرمول مورد استفاده ایشان عبارتست از:

A = 0797/31 W + ۱۱۲۰۵۶

که در آن A مساوی سطح برگ بر حسب سانتی متر مربع و W وزن برگ بر حسب گرم می باشد و در ضمن ضریب همبستگی در سطح بالایی قرار دارد.

گل زعفران - گیاه شناسی زعفران

گل زعفران

در ادامه مبحث گیاه شناسی زعفران گل زعفران را بررسی می کنیم. گل زعفران از خارج به داخل از قسمت هایی نظیر حقه گل، جام گل، پرچم، کلاله ها و خامه( مادگی) تشکیل یافته است. گل ها بصورت نر و ماده و بطور منظم و به تعداد ۳-۲ عدد در انتهای ساقه تشکیل می شود.

گل های زعفران ارغوانی، منظم و شامل لوله ای دراز است. در درون گل ۳ پرچم قرار دارد و هر پرچم دارای بساک و میله سفید رنگ می باشد. اندام مادگی نیز شامل تخمدان، کلاله و خامه دراز است که طول آن تا ۸ سانتی متر می رسد. بساک گل، لوله ای شکل بوده و از ۶ قسمت تشکیل شده است.

گل زعفران اولین اندامی است که در اوایل پاییز ظاهر می شود. در سال اول کشت، به علت ضعف پیازها و عدم استقرار کامل آنها در خاک و کشت عمقی، جوانه های گل توان کافی برای رویش ندارند و حتی برگ ها در سال اول دیرتر از معمول ظاهر می شوند. در زعفران زراعی رنگ آن بنفش می باشد ولی در گونه های دیگر رنگهای سفید، زرد و بنفش کم رنگ مشاهده می شود.

زعفران زراعی در گیاه شناسی زعفران

حقه گل (Calyx)

از سه کاسبرگ به رنگ جام گل، بنفش خوش رنگ تشکیل شده است که دایره خارجی گل را تشکیل می دهد. از وظایف کاسبرگ ها حفاظت از گل می باشد.

جام گل (Corolla)

از سه گلبرگ بنفش زیبا، معطر و مانند کاسبرگ ها منظم و هم شکل و از هم جدا (Poly Petalous) و به شکل قیف مانندی است. مجموعه کاسبرگ ها و گلبرگ ها در جذب و جلب حشرات خاصه زنبور عسل مشارکت دارند.

پرچم ها (Androecium)

قسمت مذکر و یا زاینده گیاه را تشکیل می دهند. هر پرچم (Stamen) از سه قسمت میله پرچم filament، کیسه گرده Anther و دانه گرده Pollen تشکیل شده است. تعداد پرچم ها در زعفران سه عدد و به رنگ زرد می باشند و در جهت کاسبرگ ها قرار می گیرند تا گرده های خود را رها سازند. در زعفران طول میله پرچم دوبرابر کیسه گرده (بساک) است. بساک زعفران زرد رنگ می باشد. پرچم ها از لحاظ طول با هم مساوی می باشند.

مادگی (Pistil)

گلپوش زعفران - گیاه شناسی زعفران

چهارمین قسمت گل است. میله مادگی که به آن خامه و یا کنج (Style) می نامند به سه شاخه قرمز عنابی به نام کلاله (Stigma) تقسیم می شود. مادگی در مرکز گل قرار گرفته و دارای یک تخمدان است و از قسمت تخمدان خامه باریکی خارج می شود. تخمدان زعفران به شکل کپسول و دارای سه برچه می باشد. کلاله ها در راس در مقیاس خیلی کوچک به دهانه شیپور شباهت دارند .

تخمدان (Ovary)

تخمدان رسیده (که به آن میوه زعفران نیز می گویند) به شکل کپسول و دارای سه برچه (کارپل) می باشد و در هر برچه دو ردیف دانه قرار دارد، اما تعداد بذر از گونه ای به گونه دیگر در هر برچه فرق می کند.

میوه (منظور از میوه تخمدان واجد تخم است) به شکل کپسول است و بر روی یک لوله باریک که از روی بنه خارج گردیده است قرار دارد. تخمدان برخی از زعفران ها مانند زعفران زاگرس، آلاتاویکوس، بنفش، کرل کوی ای و زعفران معمولی به هنگام رسیدن در نزدیکی سطح خاک و تخمدان سایر زعفران ها بالاتر از سطح خاک قرار دارد.

گلپوش ها

گلپوش ها یکی دیگر از اندام های زعفران هستند که از ۳ قطعه کاسبرگ و سه قطعه گلبرگ همرنگ تشکیل شده اند و ضخامت آنها از کم تا زیاد وجود دارد که به ترتیب گلبرگ ها در داخل و کاسبرگ ها در خارج قرار می گیرند به طوری که تشخیص کاسبرگ ها از گلبرگ ها دشوار می باشد. رنگ سه قطعه خارجی با سه قطعه داخلی از لحاظ رنگ و اندازه و بویژه رنگ یقه با هم متفاوت بوده و اغلب دارای رگه هایی به رنگ ارغوانی و یا برنزی می باشند.

گلپوش های زعفران - گیاه شناسی زعفران

در قسمت انتهایی به صورت قطعات مجزا و در قاعده بطور متصل به هم و به شکل زنگوله ای در آمده و در نهایت لوله ی گل نسبتا طویلی را تشکیل می دهند. رنگ گلپوش ها از سفید، زرد، بنفش کم رنگ تا بنفش سیر متغیر است. از رنگ گلپوش ها نمی توان به عنوان یک شاخصه اصلی استفاده نمود. طول لوله گلپوش، از روی تخمدان در حدود ۱۲۰-۷۰ میلی متر، از طول میله پرچم بین ۲۰-۱۵ میلی متر و از طول بساک زعفران در حدود ۱۱-۷ میلی متر می باشد.

کلاله

رنگ کلاله که به میزان کارتنویید و لیکوپن موجود در آن بستگی دارد متفاوت می باشد. از قرمز پررنگ تا نارنجی کم رنگ دیده شده است. دارای عطر و طعم مطلوب است. کلاله سه شاخه است و نسبت به خامه که شمار آنها نیز سه عدد می باشد متفاوت است. طول کلاله تا ۳ سانتی متر و بیشتر می رسد.

زعفران کلاله قرمز زاگرس C.hausknechtii نیز همان طور که از اسمش بر می آید دارای کلاله های قرمز روشن مشابه زعفران معمولی است، اما طول کلاله ها کوتاه و قابل بهره برداری نیست. سایر زعفران ها یا رنگ آن ها متفاوت است و یا آنکه به علت کوتاهی واجد اهمیت نمی باشند.

انتهای هر شاخه زعفران به شش دانه ختم می شود. طول هر شاخه کلاله زعفران خشک بین ۲/۵-۱/۵ سانتی متر و قطر آن در قسمت اتصال به خامه در حدود ۳ میلی متر و در قسمت انتهایی به ۱/۷ میلی متر می رسد.

همچنین درازای کلاله نسبت به گلبرگ ها نیز متفاوت است و دیده شده که در ارقام مختلف در ایران بلندتر، کوتاه تر و تا اندازه ای یکسان وجود دارد. در انتهای کلاله لبه آن حالت چین خورده دارد که در برخی ارقام زعفران بسیار بیشتر دیده می شود و قطر دهانه آن نیز بستگی به گونه آن از پهن تا نازک وجود دارد. رنگ لبه انتهایی کلاله دارای رگه سفیدی می باشد که از کمرنگ تا پررنگ وجود دارد.

 کلاله زعفران - گیاه شناسی زعفران

سه کلاله همراه با خامه پس از خشک کردن، زعفران تجارتی را تشکیل می دهند (به انتهای کلاله سه شاخه شده در اصطلاح زعفران سرگل و ممتاز هم می گویند).

اندازه و کیفیت کلاله زعفران به عواملی نظیر حاصل خیزی زمین کشت، آب و هوای منطقه، میزان کود و مواد تقویتی زعفران، اندازه پیاز، تعداد سال های بهره برداری، وجین علف های هرز، آبیاری های منظم و همچنین موقعیت جغرافیایی کشت زعفران بستگی دارد.

خامه

خامه میله باریک و بلندی است که از راس تخمدان که در چند سانتی متری سطح خاک قرار دارد بیرون آمده و از داخل چمچه می گذرد و وارد گل می  شود و چنانچه گفته شد به سه کلاله ختم می شود. خامه به رنگ زرد کم رنگ است که به یک کلاله شفاف قرمز نارنجی شاخه ای به درازای ۳-۲ سانتی متر ختم می شود.

مادگی که به میله مادگی خامه گفته می شود به سه شاخه قرمز عنابی بنام کلاله ختم می شود. طول خامه با توجه به اینکه گل ها در حدود ۷-۵ سانتی متری سطح خاک قرار دارند و تخمدان نیز در حدود ۵ سانتی متری عمق خاک می باشد، می تواند در حدود ۱۲-۱۰ سانتی متر باشد، که گاهی با کندن گل خامه از روی تخمدان جدا می شود.

خامه زعفران گیاه شناسی زعفران

در برخی ارقام مانند زعفران خزری بسیار زرد آن پررنگ می باشد و در رقمی مانند زعفران زاگرسی زرد کمرنگ تری دارد و به نسبت کارتنویید آن متفاوت خواهد بود. انشعابات خامه، رنگ و طول آن جهت تشخیص گونه های زعفران به کار گرفته می شود. درجات انشعاب خامه و رنگ طول انشعابات برای تشخیص گونه ها از یکدیگر بسیار مهم است.

خامه زعفران قابلیت مصرف ندارد زیرا نه رنگ دارد، نه طعم و نه عطر. هرگاه خامه به کلاله (کلاله سه شاخه) متصل باشد، بسته به طول خامه بین ۵۰ – ٪۳۰ به وزن کلاله ها می افزاید. طول خامه ممکن است بین ۶-۳ سانتی متر و حتی بیشتر باشد. زیرا محل اتصال خامه، تخمدان زعفران می باشد که حداقل در عمق متوسط ۵ سانتی متری خاک قرار دارد.

وقتی کلاله ها به خامه متصل است، خشک کردن مرکز دسته ها به سختی انجام می شود و هر گاه رطوبت زیاد باشد، ایجاد پوسیدگی و کپک زدگی می نماید.

گیاه شناسی زعفران – تقسیمات خامه در زعفران ها

گیاه شناسی زعفران - تقسیمات خامه در زعفران ها

در مبحث گیاه شناسی زعفران متوجه شدیم که خامه به سه شاخه منتهی می شود که در برخی گونه های زعفران تعداد آنها را در زیر ذکر کرده ایم .

sieberi (J), C. chrysanthus (K ), C.sativus

و یا به شش شاخه مانند:                                              (C. balansae (i

و یا به بسیار شاخه مانند: boryi (g), C. vitellinus (h) 

 در گونه زعفران C. vitellinus تعداد انشعاباتش بیشتر از C.boyri می باشد.

آرایش خامه زعفران

خامه با انشعاب زیاد خامه g;Much dissected (C.broyi)
خامه با انشعاب زیاد خامه  h;Much dissected (C. Vibellinus)
خامه با انشعاب شش گانه (۶ پره)  i; Six lobed (C. balansae)
خامه سه پره  j; Trilobed (C.sieberi)
خامه سه پره k;Trilobed (C. chrysantus), C.sativus

چَمچِه (Spathe)

نخستین اندامی از زعفران که به سرعت پس از جوانه زدن در سطح خاک دیده می شود چمچه است. چمچه ها در برخی ارقام بسیار بلند هستند و در ارقام پا بلند زعفران دیده شده و در ارقام پا کوتاه زعفران به صورت بسیار کوتاه نیز وجود دارد و در بیشتر ارقام متوسط آن یافت می شود.

چمچه از برگ های نازک، طویل و بی رنگی تشکیل شده است که از روی بنه روییده اند و به صورت غشا محافظ برگ ها و گل ها عمل می کنند. معمولا در زعفران زراعتی وقتی این لوله از خاک بیرون آید که دارای گل و برگ و یا تنها دارای برگ باشند و چندی بعد برگ ها از درون آن خارج می شوند. در ضمن از روی بنه ممکن است چند چمچه بروید که دارای گل و برگ و یا تنها دارای برگ باشند.

چمچه زعفران - گیاه شناسی زعفران

برگ ها و گل های مربوط به یک جوانه راسی در داخل یک چمچه دو کفه ای سفید رنگ قرار می گیرد. وظیفه اصلی چمچه حفاظت از اندام های رویشی و زایشی گیاه است. این قسمت از گیاه اولین اندامی است که از خاک خارج شده و در ادامه گل ها بعد از چند روز از داخل چمچه ها خارج می شود که با تابش نور خورشید تبدیل به گل شده و در نهایت برگ ها ظاهر خواهد شد.

ساقه

ساقه زعفران شامل دو نوع ساقه هوایی که سبز رنگ بوده و ساقه هوایی آن به یک یا چند گل منتهی شده که از وسط پیاز توپر توسط جوانه های موجود در روی پیاز حاصل می شود. ساقه دیگر که گرد، کوچک و تا اندازه ای شبیه پیاز گل گلایول است، ساقه زیرزمینی را شکل میدهد که در قسمت قاعده کلی مسطح و در بالا به صورت کوزه ای شکل و کشیده در می آید و محافظ گل ها و برگ های زعفران می باشد تا اینکه قسمت های حساس گیاه توسط این ساقه در درون خاک نگهداری شود. ساقه زیر زمینی آن از دو پیاز تشکیل می شود.

پوشش بنه زعفران

پوشش بنه زعفران - گیاه شناسی زعفران

زعفران ها از طریق پوشش فیبری روی بنه ها از یکدیگر قابل تشخیص هستند. نوع پوشش بنه زعفران ها بر حسب گونه با هم متفاوت است. شش نوع پوشش به شرح زیر بر روی بنه ها تشخیص داده شده که موجب تمیز (تمایز) گونه ها از یکدیگر می باشد:

  • پوشش حلقوی  a = Annulated Fibers(C. chrysanthus)
  • پوشش موازی  (b = Parallel Fibers (C.sativus
  • پوشش صدفی کوتاه c = Shell Like Tunics (C. laevigatus)
  • پوشش مشبک درشت بافت d = Coarsely Reticulate (C. cancellatus)
  • پوشش بافتنی e = Woven Fibers (C.fleischeri)
  • پوشش ریز بافت  f = Finely Reticulate (C.aureus)

a – پوشش حلقوی، یعنی پوشش ها دایره ای از بالا به پایین به صورت حلقه حلقه قرار دارند.

b – پوشش موازی، پوشش برخی از بنه ها به صورت موازی از پایین تا به بالای بنه کشیده شده است.

c- پوشش صدفی به صورتی می باشد که به صورت لایه لایه از بالا به پایین بر روی هم قرار می گیرند.

d- پوشش مشبک درشت بافت که طرز قرار گرفتن آن ها به صورتی است که مانند توری سوراخ دار به نظر می رسند.

e- پوشش بافتنی که مانند پارچه ای به نظر می رسد که دارای تاروپود است.

f- پوشش مشبک ریز بافت که مانند یک توری بنظر می رسد که فاقد سوراخ است.

پوشش گل پیاز زعفران - گیاه شناسی زعفران

تقسیم بندی پوشش بنه ها

پوشش حلقوی a; Annulated (C. chrysanthus)
پوشش موازی  b;Paralled fibers (C. sativus)
پوشش صدفی  c;shell like tunic (C. laevigatus)
پوشش درشت بافت  d;Coarsiey reticulate (C. cancellatus)
پوشش بافتنی e;Woven fibers (C. floicheri)
پوشش ریز بافت f;Finely reticulate (C. aureus)

پیاز یا بنه زعفران

برخی از گیاهان غذا را در مجموعه برگ های خاصی ذخیره می سازند مانند پیاز خوراکی و برخی مانند زعفران در اندام های معمولا کوچک و مدوری که به نام پیاز موسوم است.

بنه (Corm) زعفران که اشتباها به آن پیاز گویند، ساقه زیر زمینی مدور، سخت گوشت دار و کوتاه و توپری است که از قاعده پهن تری برخوردار است. با توجه به عقیم بودن زعفران، پیازها تنها وسیله ازدیاد زعفران زراعتی است. بنه زعفران از پوشش فلس مانندی به رنگ قهوه ای کم رنگ پوشیده شده است. بنه مادر، تغذیه اولیه گل ها و برگ ها را برعهده داشته و با ایجاد بنه های دختر باعث افزایش دوام زعفران ها می شود.

بهترین عمق خاک برای زعفران در حدود ۳۰ سانتی متر در نظر گرفته می شود در این صورت امکان دختر زایی پیازها فراهم شده و آب در پای بنه ها جمع نمی شود. این حالت باعث جلوگیری از پوسیدگی بنه ها می شود.

این حالت نقش مهمی در تکثیر زعفران دارد. زیرا تکثیر زعفران زراعتی فقط از طریق بنه امکان پذیر است و گیاه قادر به تولید بذر نمی باشد. از این جهت زعفران را یک گیاه چند ساله می نامند. جهت افزایش جذب آب بنه های زعفران زراعتی، معمولا پوسته موجود در کف بنه ها و همچنین مقداری از پوشش بنه ها برداشته می شود.

بنه زعفران - گیاه شناسی زعفران

معمولا در پایه دستجات برگی بر روی بنه و یا در سطح خارجی بنه مادر، بنه های کوچکی به نام بنه های دختر بوجود می آید که به تدریج تا موقع خزان برگ های زعفران، بر بزرگی آن ها افزوده می شود و چنانچه این امر مداومت پیدا کند، بنه های زعفران به سطح خاک نزدیک می شوند و از عمق مناسب آن ها در جهت حفاظت از گرمای تابستان و سرمای سخت زمستان کاسته می شود.

در مقابل باید سعی شود از حذف تمامی پوشش بنه ها خودداری شود تا بیماری های قارچی زعفران باعث آسیب به گیاه نشود. آماده سازی و تهیه زمین کشت بنه ها از اهمیت بالایی برخوردار است. کیفیت بالای بنه ها و همچنین زمین کشت حاصل خیز در میزان تولید زعفران نقش بالایی دارد.

معمولا از پیازهای ۳-۲ ساله، سالم و بدون زخم جهت کشت استفاده می شود. در پایان هر فصل زراعی تنها از بنه سابق یک پوسته کوچکی به قطر و اندازه یک ده ریالی سابق (به قطر در حدود ۳ – ۱ سانتی متر و ضخامت ۲ – ۳ میلی متر) در کف بنه هایی جدید مشاهده می شود.

هرگاه بنه زعفران کاملا لخت شود رنگ بنه متمایل به سفید و بر روی سطح آن دوایر متحد المرکزی دیده می شود که صرف نظر از جوانه های راسی، دارای جوانه های کوچک جانبی زیادی در بین این دوایر می باشند. در ضمن دوایر متحد المرکز محل رویش برگ ها در سال قبل بوده است. هرگاه جوانه های راسی صدمه ببینند، جوانه های جانبی فرصت بهتری برای رویش پیدا می کنند.

ریشه های زعفران

ریشه های زعفران - گیاه شناسی زعفران

ریشه ها به رنگ سفید انبوه و افشان می باشد. محل رویش پیازهای جدید در محور بالای پیاز است. در انتهای پیازها، ریشه های دیگری به نام ریشه های انقباضی Contractive Roots وجود دارد.

پس از کاشت بنه ها و آبیاری زعفران و قرار گرقتن بنه ها در یک وضع مطلوب از لحاظ فیزیکی و از دایره خارجی کف بنه ها، ریشه های کوتاه و نازکی به شکل ریشه های افشان گندم می روید. ریشه ها آب و مواد غذایی را جذب و به داخل بنه ها می فرستند، جذب آب و مواد غذایی سبب می شد که مواد غذایی داخل بنه ها به صورت محلول در آید و به نقاط رویشی که شامل مجموعه های برگ و گل می باشد فرستاده شود.

این مجموعه های رویشی خاصه از جوانه های راسی و نیز از جوانه های جانبی بنه می رویند. طبعا هرقدر بنه بزرگتر باشد، نه تنها مخزن غذایی بیشتری دارد بلکه بهتر می تواند جوانه های نورس را تا شروع فعالیت های کلروفیلی گیاه تغذیه نماید.

ریشه های انقباضی ریشه های ضخیم تری از ریشه های معمولی زعفران می باشد که از پایه بنه دختر می رویند و نقش آن ها در پایین کشیدن بنه ها می باشد. وقتی نوک ریشه های انقباضی در خاک مستحکم شد، قسمت متصل به بنه دختر به جهت تغییر شکل بیرونی سلول ها منقبض می شود و بنه های دختر را به سمت پایین تر از بنه مادری می کشد.

این ریشه ها به خوبی در بین ریشه های زعفران قابل تمیز و تشخیص می باشند. پیازها و ریزوم ها نیز دارای ریشه های انقباضی می باشند اما نقش ریشه های انقباضی در پیاز به جای اینکه پیازها را به پایین بکشد، پیازها را به سطح خاک نزدیک می کند.

ریشه های زعفران - گیاه شناسی زعفران

پیاز (سوخ)

در بحث گیاه شناسی زعفران یکی دیگر از اندام های زعفران پیاز می باشد که به سوخ نیز معروف است. پیاز زعفران از نوع توپر و نزدیک به کروی شکل، با قطر ۳ تا ۵ سانتی متر می باشد. پیاز زعفران دارای بافت سخت و گوشتی به رنگ سفید می باشد. پیاز زعفران توسط الياف های قهوه ای رنگ نازکی پوشیده شده است که در برخی گونه ها بسیار فشرده می باشد و در برخی گونه کم پشت تر است و رنگ سفید پیاز به روشنی دیده می شود و در زیر خاک قرار می گیرد و از طرف داخل به بیرون بر ضخامت الیاف افزوده می شود، این لایه های نازک محافظ پیاز هستند.

پیازهای زعفران دارای اندازه های متفاوت بوده و وزن آن ها از ۲ تا ۲۰ گرم متغیر می باشد. متوسط وزن پیازهای زعفران در مناطق مختلف ۵ تا ۱۲ گرم گزارش شده است. در پیاز زعفران حالت چندقلویی نیز وجود دارد. چنانچه در همه گیاهان دارویی که دارای پیاز هستند وجود دارد و ممکن هم هست که وجود نداشته باشد و احتمال نبود آن بیشتر است.

شکل عمومی پیاز(سوخ)می تواند بیضوی، لوزی، تخم مرغی، دایره ای و بیضوی پهن باشد. یکی از صفات مورد بررسی در پیاز، پهنای گردن آن می باشد که ممکن است خیلی باریک، باریک و تا بسیار پهن دیده شود. شکل قاعده پیاز زعفران ممکن است گرد و یا فرورفتگی داشته باشد.

از لحاظ ضخامت قطر آن در ابتدا، وسط و انتهای سوخ دیده شده است که شکل پیاز را متفاوت کرده و از صفات بسیار مهم می باشد. در قسمت قاعده پیاز، یک لایه سخت پولک مانند به رنگ قهوه ای سوخته قرار دارد که بقایای پیاز های قدیمی می باشد و ریشه پیاز از همین ناحیه و محور بالای آن خارج می شود.

پیاز (سوخ) زعفران - گیاه شناسی زعفران

بر همین اساس پیازهای زعفران دارای متوسط قطر هندسی ۱۸ میلیمتر با کرویت 0.82 می باشند. جرم مخصوص حقیقی پیازهای زعفران بطور متوسط برابر 0.98 گرم بر سانتیمتر مکعب و متوسط جرم مخصوص توده پیازها برابر 0.36 گرم بر سانتیمتر مکعب گزارش شده است.

زعفران باید دارای اختصاصات زیر باشد:

  • رطوبت آن حداکثر معادل ۱۳ درصد باشد.
  • خاکستر آن ۷ درصد باشد.
  • هر میلی گرم نوع مرغوب آن، به طور محسوس باید ۷۰۰ سانتی متر مکعب آب را رنگ کند.

گیاه شناسی زعفران – درصد وزنی قسمت های مختلف زعفران

  • وزن هر گل بین ۰/۵ -۰/۳ گرم
  • دم گل و گلپوش ۰/۸۵  وزن هر گل
  • وزن پرچم ها ۷٪ هر گل
  • وزن کلاله ها ۸٪ وزن هر گل
  • طول لوله گلپوش ها در حدود ۱۲۰-۷۰ میلی متر
  • طول میله پرچم بین ۲۰-۱۵ میلی متر
  • طول بساک بین ۱۱-۷ میلی متر
  • تعداد برگ ها در یک چمچه ۱۶-۵ برگ
  • طول برگ ها ۴۰-۳۰ سانتی متر
  • عرض برگ ها ۳-۱/۵ میلی متر
  • طول هر شاخه کلاله بین ۴۰-۲۵ میلی متر
  • تعداد گل در هر کیلوگرم گل ۲۷۰۰-۲۰۰۰ عدد
  • تعداد گل در هر کیلوگرم زعفران خشک در حدود ۲۰۰۰۰۰-۱۵۰۰۰۰
  • از هر کیلو گل سه مثقال زعفران خشک حاصل می شود.
  • هر ۱۷۰ گل یک گرم زعفران خشک تولید می کند.

ویژگی های ژنتیکی و به نژادی زعفران

ویژگی های ژنتیکی و به نژادی زعفران - گیاه شناسی زعفران

در سال های اخیر در دانشگاه تهران به ویژه در مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک، در بررسی مشخصات گیاه شناسی زعفران تحقیقاتی را انجام داده اند و نظریه خود سه لاد بودن (اتوتریپلویید) زعفران را مورد تایید قرار داده اند.

کاراساوا ، نازا بودن طبیعی زعفران را به علت خود سه لاد (اتوتریپلویيد) عنوان کرده و کروموزم های زعفران را در سه گروه ۸ تایی (24= 2n= 3x ) در خلال تقسیم میوز گزارش نموده است.

محققان به این نتیجه رسیدند که زعفران در مرحله میوز و متافاز گامت هایی را ایجاد می کند که ممکن است بین ۸ – ۱۶ کروموزم داشته باشد. چنین وضعیتی موجب می شود که شمار زیادی از سلول ها دارای شمار زیادی از کروموزم باشند. از این رو توزیع کروموزم ها در دو قطب به صورت های ۱۵-۹، ۱۴-۱۰، ۱۳ -۱۱ و ۱۳ – ۱۲ دیده شده است. به علاوه شماری از کروموزم های زعفران عقب مانده می باشند که در گروه بندی های نام برده مطرح نمی شوند.

بر پایه شرح بالا، نظریه برخی از افراد که نازایی زعفران را به دلیل چیدن گل های نارس می دانند رد می شود. در ضمن آزمایش چندلاد بودن (پلی پلویید) زعفران با غلظت های مختلف کلشیسین و تحت مدت های مختلف تاثير در افزایش شمار کروموزم برگ های اولیه با موفقیت حاصل نشد.

با توجه به خودسه لاد (اتوتریپلویید) بودن زعفران و ایجاد نکردن بذر، امکان تلقیح زعفران زراعی با دیگر زعفران ها منتفی است. بنابراین برخی از افراد با دیدن گل هایی که به ندرت بیش از سه کلاله داشته اند، به فکر افتاده اند که چنین پیازهایی را جمع آوری و تجدید کشت نمایند، به امید اینکه صفات یاد شده ارثی باشد و دگرگونی در میزان تولید زعفران ایجاد شود. لیکن در این مورد نیز موفق نبوده اند.

در گیاه شناسی زعفران تحقیق دیگری یکی از محققان از سطح ۵ هکتار با پوشش ۳۶ میلیون گل تنها توانسته است ۴۳ گل استثنایی را جمع آوری نماید.

وضعیت ۴۳ گل استثنایی زعفران در سطح ۵ هکتار

تعداد گلتعداد کلالهتعداد پرچمتعداد گلپوش
۳۲۲۴
۲۶۴۴۸
۵۵۵۱۱
۳۶۶۱۲
۳۷۷۱۲
۱۸۸۱۲
۱۹۹۱۴
۱۱۰۱۰

به طوری که از جدول فوق بر می آید، تعداد کلاله ها با تعداد پرچم ها و خصوصا گلپوش ها هماهنگی دارد. از این رو تعداد بیشتر کلاله ها را باید مربوط به ادغام دو یا چند گل در داخل غلاف گل دانست که از به هم پیوستن دو یا چند گل، گل هایی با تعداد بیشتر کلاله، پرچم و گلپوش به وجود آمده است. به علاوه با باز کردن دهانه گل متوجه دو یا چند خامه مجزا می شویم.

نظریه های ارائه شده در رابطه با زعفران در بحث گیاه شناسی زعفران

در گیاه شناسی زعفران گل های غیر طبیعی به لحاظ اینکه از گل های طبیعی اکثر اوقات بزرگتر هستند، به خوبی قابل تشخیص می باشند. ضمنا کشاورزان معتقدند که گل های غیر طبیعی زیاد کلاله ای (بیش از سه کلاله) معمولا در زمین های حاصل خیز که کود حیوانی کافی داده شده باشند و مخصوصا نقاطی که شیرابه کود حیوانی در زمین نفوذ کرده و زراعت در سال های اوج گل دهی باشد مشاهده می شوند.

ليکن به تدریج که زمین ضعیف و بر عمر زعفران زار افزوده می شود، از تعداد چنین گل هایی کاسته می گردد. ضمنا گل های غیر طبیعی کم کلاله ای (کمتر از سه کلاله) و یا گل هایی که دارای کلاله کوتاه می باشند، منحصرا در زمین های ضعیف مشاهده می شوند.

از این رو شمار بیشتر کلاله ها را می توان به ادغام دو یا چند گل در درون غلاف گل دانست که از به هم پیوستن دو یا چند گل، گل هایی با شمار بیشتر کلاله، پرچم و گلپوش به وجود آمده است.

وی همچنین برای مقایسه پیازهایی را که گل های آنها بیش از سه کلاله داشته اند از نظر شمار کروموزم نیز مورد بررسی قرار داده و متوجه شده است که از نظر شمار کروموزم نیز با دیگر پیازها تفاوتی ندارند.

با شرح فوق در حال حاضر تنها امید به به نژادی زعفران را باید در جهش های طبیعی موتاسیون (Mutation) و یا با استفاده از اشعه گاما و هورمون های رشد و یا کشت بافت و تغییر حالت بنه زعفران از تریپلوییدی به پلی پلوییدی جستجو کرد.

برای ایجاد موتاسیون سال هاست که از پرتوها به عنوان عامل ایجاد کننده موتاسیون و تغییرات کروموزومی در گیاهان استفاده می شود. این روش در مورد تعدادی از گیاهان از جمله گندم و تعداد زیادی از گیاهان زینتی با موفقیت به کار گرفته شده است. با توجه به نازا بودن طبیعی گیاه تریپلویید زعفران، محقق دیگری از مقادیر مختلف اشعه گاما از صفر الى ۲۰۰۰ راد بر روی بنه های مختلف الوزن زعفران استفاده کرد که کلیه بنه های زعفران در ۲۰۰۰ راد از بین رفتند و ایشان در مورد سایر مقادیر اشعه گاما نیز به نتیجه نرسید.

محققان دیگری نتیجه گرفتند که میزان پرتو تابی بهتر است در حد پنج سطح ۰، ۲/۵، ۵، ۷/۵ و ۱۰ گرمی روی بنه های زعفران در ۵ وزن ۶، ۸، ۱۰، ۱۲ و ۱۴ گرم انجام شود.

کیفیت زعفران - گیاه شناسی زعفران

با کمال تاسف نه تنها در سال اول بلکه در سال های دوم و سوم و چهارم کشت در مورد تیمارها از لحاظ ساختار ظاهری طول گلپوش ها، کلاله ها در سطح ۵٪ اختلاف معنی داری ملاحظه نشد.

اما در بررسی کروموزوم ها در تقسیم میتوزی انتهای ریشه ها ناهنجاری های کروموزومی به ویژه در مورد پیاز های ۸ و ۱۰ گرمی و در سطح ۷ / ۵ و ۱۰ گری تابش پرتو گاما مشاهده شد. این ناهنجاری ها در مرحله متافاز میتوز به صورت کروموزوم های حلقوی، قطعات کروموزومی دیده شد.

تیمارها از لحاظ ساختار ظاهری تنها در مقادیر زیاد اشعه، تاخیری در رشد گل و برگ آن ها شد. در هندوستان نیز محقق دیگری با تکرار این آزمایش، ۵ دسته ۱۰۰ تایی از بنه زعفران را به وزن ۶-۵ گرم تحت تاثیر ۰/۵، ۱، ۲ و ۲ / ۵ گراد از اشعه گاما برای یک سال قرار داد.

این پژوهش در دانشگاه کشاورزی و فناوری pant در هندوستان انجام شده است. در این پژوهش بر حسب اتفاق به گل های چند کلاله ای برخورد کردند که متاسفانه این موضوع را به موتاسیون نسبت داده و توجه نکرده اند که این گل ها معلول به هم چسبیدن دو و یا چند گل می باشد که می توان به آسانی خامه آن ها را در درون لوله گل مشاهده کرد.

با شرح فوق باز هم باید از طرق دیگر مانند هورمون های رشد، کشت بافت و … زعفران را از تریپلوییدی به پلی پلوییدی تغییر داد تا با ایجاد دورگ (هیبرید) بتوان گل هایی را با طول و یا تعداد بیشتر کلاله و یا با کیفیت برتر ایجاد نمود.

در حال حاضر با توجه به بحث گیاه شناسی زعفران باید با انتخاب بنه بوته هایی که دارای صفات مطلوب و دارای بنه های بزرگ تر و در منطقه مساعدتری کشت شده اند نسبت به بهبود کیفیت و با کمیت محصول زعفران اقدام نمود. حداقل باید در انجام فرآوری کوشش نمود که کیفیت زعفران از لحاظ رنگ، عطر و تلخی کاهش نیابد.

دسته بندی زعفران
اشتراک گذاری

نوشته های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+926 محصولات
+1647 سفارشات تکمیل شده
+2187 کاربران
+4751 مطالب وبلاگ
سبد خرید

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ورود به سایت