مارچوبه ، هلیون (Asparagus officinalis)

کاربر ۱۸کاربر ۱۸
1,072 بازدید
مارچوبه

نام فارسی: مارچوبه ، هلیون

نام علمی: .Asparagus officinalis L

نام فرانسه: Asperge commun، Asperge officinale، Asperge

نام انگلیسی: Sparrow – grass، Garden – Asparagus، Asparagus

نام آلمانی: Asparagen، Echter SpargelGartenspargel، Spargel

نام ایتالیایی: Sparago cultivato، Sperzice Asparago comune

نام عربی: هليون (Hilyawn)، کشک المار

نام های دیگر: مارچوبه، هليمون، هلگون، نخوشی، ماردارو، کشک المار، خشب الحيه.

در فرهنگ دهخدا و در اکثر منابع طب سنتی هلیون را مترادف با مارچوبه آورده اند که بر دو گونه است. ۱-هلیون ۲-هلیون بری

گیاه مارچوبه از تیره مارچوبه

مارچوبه ، گیاهی از تیره مارچوبه، چند ساله، زیبا، به ارتفاع ۰.۴۰ تا ۱.۲۰ متر و دارای شاخه های نسبتا چوبی و صاف است. به حالت وحشی در غالب آب و هوا ها تکثیر می یابد، به علاوه آن را به علت زیبا بودن و استفاده های مختلف، پرورش می دهند. بر روی ساقه های نازک و استوانه ای شکل این گیاه، خطوط بسیار ظریف، قابل تشخیص است. هلیون یا مارچوبه دو نوع ساقه دارد، ساقه ی هوایی نازک به رنگ سبز که بعد از برداشت ساقه های جوان به وجود می آید و ارتفاع آن گاهی اوقات به ۵ متر نیز می رسد

برگ های آن به صورت فلس هایی هستند که از بغل آن ها، شاخه های باریک و دراز (شاخه های تحلیل یافته) به صورت دسته های ۳ تا ۸ تایی و به رنگ سبز دور هم گرد آمده که از نظر شکل ظاهری به برگ های نازک و ظریف شباهت دارند. گل های آن که در فاصله ماه های خرداد و تیر ظاهر می شوند، وضع آویخته و رنگ سبز مایل به زرد دارند و از قاعده شاخه های باریک خارج می گردند. میوه اش قرمز رنگ، زیبا و محتوی دانه های متعدد است.

گیاه مارچوبه

قسمت دارویی و مورد استفاده این گیاه، قاعده ساقه هوایی و ریزوم همراه با ریشه آن است. ریزوم آن فلس مانند و پوشیده از ریشه های متعدد و به رنگ خاکستری است. فاقد بو ولی دارای طعم بی مزه و ملایم است. باید مارچوبه را با کمی آب و حرارت کم در ظرف های ضد زنگ پخت و تقریبا نیمه خام آن را برداشت. این گیاه به عنوان یک سبزی خوراکی به صورت خام یا پخته استفاده می شود. مارچوبه به صورت وحشی در اکثر نقاط دنیا می روید. زادگاه آن منطقه‌ی مدیترانه ی شرقی است و از آن جا به تمام نقاط جهان راه یافته است.

آب مارچوبه را دور نریزید و از آن برای سوپ استفاده کنید زیرا دارای ویتامین و املاح میباشد. وقتی که مارچوبه میخرید دقت کنید تازه باشد. شاخه های مارچوبه تازه و نرم بوده و نوک آن نباید باز شده باشد و اگر فلسهای نوک آن باز باشد، نشانه این است که گیاه مدت زیادی مانده و کهنه شده است.

ترکیبات شیمیایی مارچوبه

ترکیبات شیمیایی مارچوبه

هلیون یا مارچوبه دارای آسپاراژین، کونی فرین، اینوزیت، تانن، اسدید گالیک، آسپاراگوز، و اسید سوکسی نیک است. تخم هلیون دارای ۵ درصد مواد روغنی است و این روغن زرد مایل به قرمز است. هم چنین دارای پروتیین، چربی، مواد نشاسته ای، کلسیم، فسفر، آهن، سدیم، میوه و دانه هلیون یا مارچوبه پتاسیم، ویتامین A ویتامین B1 ویتامین B2، ویتامین B3، ویتامین C می باشد.

در کلیه قسمت های گیاه مارچوبه که در تاریکی یا در سایه رشد پیدا کرده باشند، آسپاراژین (Asparagine) وجود دارد به علاوه مواد رزینی، کونی فرین (Coniferine)، اینوزیت، تانن و اسید گالیک نیز در آن یافت می گردد. ریزوم آن دارای ساکارز، آسپاراگوز (asparagose) (در زمستان تا اواسط فروردین)، کولین، آرابینوز، پنتوزان، گالاکتان، نوعی هتروزید و غیره است. جوانه های آن دارای تیروزین، کونی فرین، اسید سوکسینیک ac. succinique و دانه اش دارای ۱۵ درصد ماده روغنی قابل استخراج است که به رنگ زرد مایل به قرمز و خشک شونده می باشد.

کونی فرین Coniferine (آبی نتین abietin، لاريسين laricin)، به فرمول C۱۶H۲۲O۸ به وزن ملکولی ۳۴۲.۳۵ و از گلوکزیدهای مهمی است که در تعداد زیادی از بازدانگان، هم چنین در گیاهان دیگر متعلق به تیره های مختلف، از جمله انواع زیر یافت می شود:

کونی فرین موجود در مارچوبه
  1. Asparagus officinalis از تیره Asparagaceae
  2. ریشه Symphytum officinale از تیره Boraginaceae
  3. Saccharum officinale از تیره Graminaceae
  4. درختان تیره کاج

استخراج کونی فرین از لایه زاینده کاج مانند .Pinus sylvestris L (از تیره Pinaceae)، توسط solutsev و سنتز آن توسط Pauley و Feuestrein صورت گرفته است. کونی فرین، بر اثر هیدرولیز با امولسین، ایجاد الكل كونی فریل (Coniferyl alcohol) و D – glucose می نماید.

دی هیدرات کونی فرین موجود در مارچوبه ، به حالت متبلور در آب به دست می آید و اگر این ماده به مدت ۴ ساعت تحت اثر گرمای ۱۰۰ درجه قرار گیرد به طوری که به صورت انیدر در آید، در حرارت ۱۸۶ درجه ذوب می شود. هر گرم آن در ۲۰۰ میلی لیتر آب ولی به مقادیر زیادتر در آب جوش، حل می گردد. در پیریدین محلول است. انحلال آن در الكل، به مقادیر کم صورت می گیرد عملا در اتر غیر محلول است.

الكل كونی فریل، به فرمول C۱۰H۱۲O۳ و به وزن ملکولی ۱۸۰.۲۰ است. در بنژوئن، مخصوصا بنژوئن سیام، به صورت بنزوات کونی فریل وجود دارد.

خواص درمانی مارچوبه

خواص درمانی مارچوبه

استفاده از مارچوبه به زمان های دور نسبت داده می شود. در بدنه اهرام مصر، تصویر این گیاه حک شده است. از نظر طب قدیم ایران، این  گیاه گرم و خشک است. بنابراین، آن هایی که سرد مزاج هستند باید آن را با عسل بخورند و آن هایی که گرم مزاج هستند باید آن را با سرکه بخورند. ریزوم مارچوبه اثر مدر دارد ولی نباید مورد استفاده اشخاص خیلی عصبانی و مبتلایان به التهاب مجاری ادرار قرار گیرد.

مجموعه ریزوم و ریشه گیاه به علت مدر بودن، اثرات مفید در رفع استسقاءها، ناراحتی های قلبی منشا آب آوردن، ضعف عمل مثانه، زردی، بیماری های سینه و غیره ظاهر می کند: برای مبتلایان به رماتیسم حاد و سنگ کلیه، مصرف آن منع گردیده است. مارچوبه به دلیل غنی بودن از فولات، برای زنان باردار بسیار مفید است.

  • خوردن مارچوبه دید چشم را تقویت می کند.
  • برای تقویت نیروی جنسی مفید است.
  • ضعف مثانه را برطرف می کند.
  • برای تقویت قلب مفید است.
  • ملین است و یبوست را برطرف می کند.
  • مارچوبه گیاهی ادرار آور است.
  • تب بر است.
  • به علت داشتن کلروفیل خون ساز است و افرادی که، کم خونی دارند باید از آن استفاده کنند.
  • این گیاه به ساختن گلبول های قرمز خون کمک می کند.

صور دارویی مارچوبه

صور دارویی مارچوبه

دم کرده ۲۰ در هزار – شربت ۵ ریشه (مرکب از Ache، رازیانه، جعفری، مارچوبه و Petit – houx) به مقدار ۳۰ تا ۶۰ گرم – شیره ریشه و ریزوم تازه گیاه که با قرار گرفتن در مقابل گرمای خورشید و یا در اتوو، تغلیظ حاصل کرده باشند به مقدار ۱ تا ۴ گرم.

مارچوبه به علت ظاهر سبز زیبایی که دارد غالبا پرورش می یابد. ساقه های خیلی جوان مارچوبه که بر روی ریزوم آن ظاهر می گردد و توريون (Turion) نامیده می شوند، دارای اندوخته فراوان مواد ازته می باشند و به مصارف تغذیه می رسند. این ساقه ها را در دستگاه های ساده بسته بندی نموده در معرض استفاده قرار می دهند.

نحوه مصرف مارچوبه

این گیاه به‌ عنوان یک سبزی خوراکی به صورت خام یا پخته استفاده می‌شود.  برای نگه داری مارچوبه آن را در پارچه های مرطوب ببندید و در یخچال قرار دهید. زیرا، گرما و خشکی آن را از بین می برد. مارچوبه را می توان به صورت های مختلف مصرف کرد.

مصرف خوراکی:

مارچوبه را می توان در سالاد ریخت و یا از آن سوپ تهیه کرد. باید مارچوبه را با کمی آب و در حرارات کم، در ظرفهای ضدزنگ پخت. تقریبا نیمه خام آن را از روی حرارت برداشته، آب آن دور نریزید. از این آب برای تهیه سوپ استفاده کنید زیرا دارای ویتامین و املاح می باشد.

نحوه مصرف مارچوبه

دم کرده:

چند شاخه مارچوبه را در داخل یک لیتر آب جوش بریزید. مقداری رازیانه و جعفری به آن اضافه کنید و بگذارید مدت پنج دقیقه، دم بکشد. از این دم کرده به مقدار دو تا سه فنجان در روز برای تسکین و آرامش قلب استفاده کنید.

توصیه ها:

لازم است بدانید که، مارچوبه را نباید آن هایی که مبتلا به ورم مجاری ادرار هستند و یا اشخاص عصبی مصرف کنند. مصرف این گیاه هم چنین برای مبتلایان به رماتیسم و سنگ کلیه خوب نیست و توصیه می شود بیماران مبتلا به نقرس نیز از مصرف مارچوبه خود داری کنند. وقتی که آن را می خرید، دقت کنید تازه باشد. شاخه هایش تازه راست و نرم بوده و نوک آن نباید باز شده باشد. اگر فلس های نوک آن باز باشد، نشانه این است که گیاه مدت زیادی مانده و کهنه شده است.

محل رویش مارچوبه

آذربایجان، خوی، تبریز، نواحی مختلف البرز، قصر قجر، جلفای اصفهان، اراک، کرمانشاه، جنوب ایران و مهارلو در شیراز.

نحوه کاشت و تکثیر مارچوبه

نحوه کاشت و تکثیر مارچوبه

هلیون یا مارچوبه نوعی سبزی برای فصل خنک است. بهترین کیفیت و بالا ترین رشد برای مارچوبه زمانی است که زمینی که در آن مارچوبه کاشته شده است، کمی یخ بزند در مناطقی که در طول فصل رشد (تابستان) هوا گرم می شود محصول از کیفیت خوبی برخوردار نیست چون مواد غذایی در ریشه های ذخیره ای آن اندوخته نمی شود. بهترین دما در طول مدت رشد بوته برای مارچوبه بین ۱۶ تا ۲۴ درجه سانتی گراد است. ارقام مارچوبه براساس رنگ جوانه های خوراکی به دو دسته تقسیم می شوند دسته اول دارای رنگ سبز و دسته دوم سبز روشن یا مایل به سفید است.

هلیون یا مارچوبه بهترین محصول را در خاک عمیق، حاصل خیز، خنک، آفتاب گیر، قوی و با زه کشی خوب می دهد مارچوبه در خاک‌های مختلف که از حیث مواد آلی غنی باشند رشد می کند و محصول می دهد ولی به طور اختصاص خاک های شنی، شنی لومی و لومی سیلتی که با مواد آلی و هوموس تقویت شوند بسیار مناسب هستند. مارچوبه در خاک‌های اسیدی نمی تواند رشد کند مگر آن که خا‌ک‌ها به وسیله ی آهک اصلاح شوند.

اگر بخواهیم این گیاه را به وسیله‌ بذر تکثیر کنیم، زمین باید صاف، نرم و بدون کلوخ و کاه باشد؛ لذا شخم عمیق و بعد نرم کردن کلوخ ها به وسیله دیسک یا دندانه ضروری است. مارچوبه به هوموس و مواد آلی زیاد نیاز دارد و نسبت به کودهای حیوانی واکنش مثبت نشان می دهد لذا قبل از کاشت مارچوبه می توان کودهای حیوانی را به زمین داد. زمان انتقال نشا به زمین اوایل بهار است و عمق شیار در خزانه ۲۰ تا ۲۵ سانتی متر و نیز فاصله دو شیار ۴۰ تا ۶۰ سانتی متر است.

در زمین اصلی بوته ها به فاصله ۴۰ تا ۵۰ سانتی متر در ردیف هایی بین ۹۰ تا ۱۵۰ سانتی متر از یک دیگر کاشته می شوند. کاشت و تکثیر هلیون یا مارچوبه به دو روش رویشی و جنسی صورت می گیرد. در کشت مستقیم بعد از آماده کردن زمین، محل کاشت به جوی و پشته تبدیل می شود. عرض پشته بین ۱ تا ۱.۵ متر در نظر گرفته می شود سپس بذرها در ته جوی كاشته می شوند.

بوته مارچوبه

بهتر است به منظور سرعت بخشیدن به سبز شدن بذر، بذرها قبل از کاشت به مدت ۲۴ ساعت در آب خیسانده شوند آن گاه شیارهایی به عمق ۱ سانتی متر کمتر در کف جوی‌ها ایجاد می کنیم و بذرها را در شیارهای آن ها می کاریم و به وسیله‌ خاک سبک و مرطوب آن ها را می پوشانیم. تا سبز شدن بذر باید جوی‌ها مرطوب نگه داشته شوند و آبیاری باید به روش بارانی صورت گیرد.

مدت جوانه زدن بذر طولانی است و به عواملی مثل دما و رطوبت خاک بستگی دارد و شاید بین ۱۵ تا ۴۰ روز متغیر باشد. به تدریج که گیاه رشد می کند، بوته ها در فاصله ۱۰ سانتی متری تنگ می شوند. روی بوته و اطراف آن خاک نرم همراه با کود حیوانی پوسیده داده می شود. به این ترتیب در سال اول بوته رشد کامل دارد و محصولی برداشت نخواهد شد. روش دوم که بیشتر مرسوم و متداول است، کشت مارچوبه در خزانه و سپس انتقال بوته های یک ساله به محل اصلی است. در این روش باید سعی شود که در هنگام انتقال بوته ها به محل اصلی به ریشه ها صدمه نرسد.

در هنگام تهیه خزانه باید دقت شود که زمین کاملا آماده و با کودهای حیوانی و شیمیایی تقویت شده باشد و زمین به شیار تبدیل می شود. عمق شیار ۲۰ تا ۲۵ سانتی متر و فاصله دو شیار ۴۰ تا ۶۰ سانتی متر در نظر گرفته می شود، بذرها در ته شیار کاشته می شوند. با رشد بوته ها روی آن‌ها خاک داده می شود. به این ترتیب بوته ها در سال دوم آماده انتقال به محلی اصلی می شوند. هنگام انتقال نشا اوایل فصل بهار است. در هنگام انتقال به اقداماتی که قبلا گفته شد و روی زمین باید انجام شود دقت کنید.

تهیه خزانه مارچوبه

بوته های آماده شده در خزانه را تاج می گویند. نحوه انتقال تاج به محلی اصلی به این ترتیب است که در اوایل بهار در ته جوی‌ها کود حیوانی پوسیده همراه با ماسه و خاک نرم به عمق ۵ تا ۷ سانتی متر ریخته می شود. سپس تاج های یک ساله در ته جوی‌ها روی کود پوسیده طوری قرار داده می شوند که فاصله ی آن ها از یکدیگر حدود ۳۰ تا ۵۰ سانتی متر باشد. ریشه های بوته روی خاک نرم پخش می شوند، سپس روی ریشه ها به وسیله خاک و کود پوشیده می شود. به تدریج که تاج شروع به رشد می کند اطراف بوته ها و روی آن ها خاک و کود قرار داده می شود.

در پاییز قبل از شروع یخبندان، ساقه گیاهان بهره برداری شده را از چند سانتی متری زمین قطع می کنند و عملیات اصلاحی را به نحوی انجام می دهند که نهال ها از یک قشر نازک خاک و سپس کود مخلوط با کاه پوشیده شوند و بدین نحو از سرمای زمستان محفوظ بمانند. پس از خاتمه زمستان، مجددا از خاک اطراف سوش ها جهت پوشاندن آن های به ضخامت ۱۵ تا ۲۰ سانتی متر استفاده می کنند. به علاوه به تناسب کودی که در پاییز پاییز داده بودند، مقداری کود شیمیایی یا نیترات سدیم مخلوط با نمک دریا بدان اضافه می نمایند.

برای مصارف درمانی، ریشه پایه های ۳ تا ۴ ساله را از زمین خارج می کنند زیرا در پایه ها مسن، اعضای زیر زمینی حالت سخت و چوبی شده پیدا می نمایند. سوش های ریشه دار نیز که برای زراعت مورد استفاده قرار نگرفته، می توانند برای مصارف دارویی اختصاص داده شوند.

عوارض جانبی، موارد احتیاط و منع مصرف مارچوبه

عوارض جانبی، موارد احتیاط و منع مصرف مارچوبه

کسانی که مبتلا به ورم مجاری ادرار هستند و یا اشخاص عصبی نباید هلیون یا مارچوبه را مصرف کنند. همچنین مبتلایان به رماتیسم و سنگ کلیه نباید از این گیاه استفاده کنند. افرادی که مبتلا به محدودیت عملکرد کلیه ها هستند نباید از این سبزی به مقدار زیاد، استفاده کنند؛ چرا که مصرف مارچوبه در افراد مبتلا به این عارضه باعث افزایش میزان اسید اوریک و در نتیجه بروز نقرس می شود.

تداخلات دارویی

داروهای ضد انعقاد خون با هلیون یا مارچوبه تداخل دارند؛ زیرا این گیاه سرشار از ویتامین K است که به انعقاد خون کمک می کند.

سابقه تاریخی مارچوبه

هلیون یا مارچوبه از قدیم الایام مورد استفاده بشر بوده است. اسناد نشان می دهد که از ۲۰۰۰ سال پیش برای تزیین و دارو استفاده می شده است و حتی در اهرام ثلاثه مصر نقاشی هایی وجود دارد که مارچوبه را نشان می دهد.

دسته بندی گیاهان دارویی
اشتراک گذاری

نوشته های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+926 محصولات
+1647 سفارشات تکمیل شده
+2187 کاربران
+4751 مطالب وبلاگ
سبد خرید

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ورود به سایت